’N KRAAK IN DIE PLEISTER
Om oor God te dink
moet mens dalk vergeet
van die groot waarheidskoepel
of die omvattende wand wat alles omsluit.
Beter om te soek
na die wink
van die klein-klein skeur
in ’n rotsformasie of diep in die brein,
waardeur lig van binne af ánders deurskyn.
Die ligte
wat sonderling en oombliklik verdwyn op water,
of die senuhaartjie in ’n binneoor,
een van die tallose
wat net-net nog lewe in ’n lyk,
bevat dalk ’n bepaalde soort ewigheid
wat groter as die heelal
en bepaald ánders goddelik
en bestaansgewys verwikkel is
as die aardbol,
wánt binne-in sy eie matesis.
Élke flitswêreld het sy grootse katedrale.
Elke dwarrelbries dra sy blare
soos die matte van ’n ou beskawing.
Die singende luik wat oopmaak op onvatbare tesisse
is die pas verbleikte verledetydkeuse.
Om (byvoorbeeld) te kies
vir die wonder
om met minder omring te word:
Dis jou verjaardag, en jou geskenk is
een ding minus, wat die somtotaal
van een meer is.
Jy kan nie wág vir die herfs nie
as die bloeisels uit die knop breek;
en jy sien uit dat niemand kom kuier nie
sodat dae wat onvergeetlik was, onbelangrik kan bly.
Om nie vooruit te gaan nie,
uit liefde daarvoor!
Die deurtjie verbloem
agter die skildery wat nog ongeskilderd is
maak oop op ’n trapstel
wat oploop na ’n praalkamer waarin minder
as niks is, jy moet dit net vind –
wat daar is
net vir joú om die rame op die veelkleurige mis
molekules
(gasruimteskepe)
oop te gooi teen ’n onverwagte skuinshoek
sodat protone en elektrone kan inswerm en plons
en aanklots soos vlermuise, soos waansinnige pluimbalballe
opgeskud uit die ademend deinende, vlooibespikkelde vangnet-
met-sterre buite jou venster.
En dis maar een
van vele heelalle uit die einderlose na binne
en buite werwelende patrone
op God se mou; nee ’n baie klein mougod sélf,
wat aankom uit die wapperende klusters pouoë
van wandelende Paisley
en kolkende wolkestelsels
in die domein van die ongedinkte.
Ek onthou nie meer
hoe ek deur die kier geglip het nie,
deur ’n kraak in die pleister;
of ’n wêreld deur rook gesien het, waarin alles seismies swem
soos van voor ons dit tot vastigheid gedink het –
kriewelklein is die mens
en sy vertolkings
op ’n handpalmgrootte stukkie eindeloosheid;
op ’n weerkaatste ruitjie
skaats hy deur die ruimte.
Ek stap toe deur ’n woud spierwit berke,
tydloos versteen in ’n dooiewinter;
en die enigste monoliet
wat nie groter as die ander was nie
en dus die grootste,
is Niegod genoem;
al vier seisoene was gelyktydig aanwesig:
kaalkeiserskille wat voortdurend
in die naam van die weifelende lig vervang word
en oor ’n hele dooie aarde strek
terwyl die sjibbolet – volstrek die enigste
(dus wat nie lote maak nie)
wat ’n gees tot hierdie namaals kon toelaat –
Takbok! was.
’n Waas muggies dans in die somerskemer op ’n stoep,
’n kolletjiesproei
wat homself in vorme hekel;
daar hang dit oor die rietjiestoel
soos ’n ou man wat opstaan,
en daar oor die koel plaveisel “stap” dit
soos ’n jong ma wat haar babatjie sus.
Dit warrel in die gestalte van Ovidius,
en vervloei tot ’n boom, ’n voëltjie,
of ’n godheid met ’n boodskap.
Die muur met sy ingemesselde rivierklip
loop lui langs die mirt, soos ’n gekolde luiperd.
God, mens, ding:
wolke wat voortbeweeg teen verskillende spoed.
2014, Charl-Pierre Naudé

EEN SCHEUR IN HET PLEISTERWERK
Wie over God wil nadenken
doet er goed aan om de grote
waarheidskoepel te vergeten
of de omringende wand die alles omsluit.
Het is beter te zoeken
naar een spoor
van de allerkleinste scheur
in een rotsformatie of diep in het brein,
waardoorheen licht van binnenuit anders doorschijnt.
De lichten
die zonderling en ogenblikkelijk verdwijnen op water,
of het zenuwhaartje in een binnenoor,
een van de talloze
die net nog leefden in een lijk,
bevat misschien een bepaald soort eeuwigheid
die groter dan het heelal
en bepaald anders goddelijk
en bestaansgewijs implicieter is
dan de aardbol,
want bestaand binnenin zijn eigen mathesis.
Elke flitswereld kent zijn grootse kathedralen.
Elke dwarrelbries draagt zijn bladeren
als de tapijten van een oude beschaving.
Het zingende luik dat opent op onvatbare thesen
is de pas verbleekte verledentijdkeuze.
Om (bijvoorbeeld) te kiezen
voor het wonder
je met minder te omringen:
het is jouw verjaardag, en jouw geschenk is
één ding minus, het totaal
van één meer.
Je ziet uit naar de herfst
wanneer de bloesem uit de knoppen breekt;
en je ziet ernaar uit dat er niemand op bezoek komt
zodat dagen die onvergetelijk waren, onbelangrijk kunnen blijven.
Om niet vooruit te gaan,
uit liefde daarvoor!
Het deurtje verbloemd
achter het nog ongeschilderde schilderij
biedt toegang tot een trappenstelsel
dat omhoog leidt naar een praalkamer waarin minder
is dan niets, je moet het alleen zien te vinden –
wat daar is
alleen voor jou om de ramen op de veelkleurige mest-
moleculen
(gasruimteschepen)
open te gooien tegen een onverwachte schuine hoek
zodat protonen en elektronen naar binnen kunnen zwermen en duiken
en aanklotsen als vleermuizen, als waanzinnige pluimbalballen
opgeschud uit het ademende deinende, met vlooien bespikkelde vangnet-
met-sterren buiten je raam.
En het is slechts een
van vele heelallen uit de einderloze naar binnen
en buiten wervelende patronen
op Gods mouw; nee een hele kleine mouwgod zelf,
die aankomt uit de wapperende clusters pauwenogen
van wandelend paisley
en kolkende wolkenstelsels
in het domein van het ongedachte.
Ik herinner me niet meer
hoe ik door de kier geglipt ben,
door een scheur in het pleisterwerk;
een wereld zag door rook heen, waarin alles seismisch zwom
zoals we dat tevoren tot vastigheid hadden gedacht –
kriebelklein is de mens
en kriebelklein zijn zijn vertolkingen
op een handpalmgroot stukje eindeloosheid;
op een weerkaatsend ruitje
schaatst hij door de ruimte.
Ik liep door een woud met spierwitte berken,
tijdloos versteend in een dooie winter;
en de enige monoliet
die niet groter was dan de andere
en dus de grootste,
werd Nietgod genoemd;
alle vier de seizoenen waren tegelijk aanwezig:
blotekeizerschillen die voortdurend
in de naam van het weifelende licht vervangen werden
en zich over een gehele dode aarde uitstrekten
terwijl het sjibbolet – volstrekt het enige
(dat dus geen scheuten maakt)
dat een geest tot dit namaals kon toelaten –
Hoornhert! was.
Een zwerm mugjes danste in de zomerschemer op een veranda,
een nevel van stippeltjes
die zichzelf in vormen berispte;
daar hing hij boven de rieten stoel
zoals een oude man die opstaat,
en daar over het koele plaveisel “liep” hij
als een jonge moeder die haar baby suste.
Het warrelde tot de gestalte van Ovidius,
en vervloeide tot een boom, een vogeltje,
of een godheid met een boodschap.
De muur met zijn ingemetselde riviersteen
liep lui langs de mirte, als een gestippeld luipaard.
God, mens, ding:
wolken voortbewegend met verschillende snelheden.
Charl-Pierre Naudé
vertaling: 2014, Robert Dorsman

Theoria
Als das Schauen das primäre Verhältnis des Menschen zur Welt war, hatte er noch einen Bezug zum göttlichen Sein ohne Mangel. Das griechische Wort theoría (Schauen) bezeichnet ursprünglich jene Festgesandtschaft, die zu einem fernen Ort zog, um einem Götterfest beizuwohnen. Die Schau des Göttlichen ist theoría. Theorós heißt der Festgesandte. Theoroi sind begeisterte Gottesschauer. Ein festlich gesteigertes Schauen macht den Zuschauer zum theorós: »Aischylos meinte eine größere und auch in ihrer Ungeheuerlichkeit feierlichere Schau, wenn er anstatt theatés für Zuschauer theorós sagte.«124 Philosophen sind insofern auch theoroi, als sie Sorge tragen für die Erkenntnis des Göttlichen. Der alexandrinische Gelehrte Harpokration beschreibt die theoroi wie folgt: »Theoroi werden nicht nur die Zuschauer genannt, sondern auch diejenigen, die zu den Göttern gesandt werden, und überhaupt nannte man so die, die die göttlichen Geheimnisse bewahrten oder für göttliche Dinge Sorge trugen.«125 Wenn Aristoteles den bíos theoretikós, das kontemplative Leben zur göttlichen Tätigkeit erhöht und in ihm die vollendete Glückseligkeit ansiedelt, hat er zweifellos die kultische Gottesschau der theoría im Blick: »Und da ist endlich Aristoteles, der die theoría des Philosophen keineswegs mit einer beliebigen Schau, sondern mit der von Olympia, zu der tatsächlich theoríai ausgesandt worden, und mit der der Dionysosfeste vergleicht. Unabhängig von jeder kultischen Beziehung findet er darin das Göttliche.«126
Zum bíos theoretikós ist der Mensch fähig, weil er »etwas Göttliches in sich hat«. Aristoteles betont ausdrücklich, dass Götter nicht Handeln: »Von den Göttern glauben wir, dass sie die glücklichsten und seligsten Wesen sind. Aber was für Handlungen soll man ihnen beilegen? Etwa Handlungen der Gerechtigkeit? Wäre es aber nicht lächerlich, sie Verträge schließen und Depositen zurückerstatten zu lassen und dergleichen mehr? Oder Handlungen des Mutes, wobei sie vor Fürchterregendem standzuhalten und Gefahren zu bestehen hatten, weil es schön ist, solches zu tun? Oder Handlungen der Freigebigkeit? Aber wem sollen sie geben? Es wäre ja absurd, wenn sie Geld oder dergleichen zu vergeben hatten. Was hieße ferner Mäßigkeit bei den Göttern? Es wäre doch ein plumpes Lob, dass sie keine schlechten Begierden hätten. So mögen wir nehmen, was wir wollen, alles, was zur Tugendübung gehört, muss als klein und der Götter unwürdig erscheinen. Und doch hat man immer geglaubt, dass, sie leben, also tätig sind; denn Niemand denkt, dass sie schlafen wie Endymion. Nimmt man aber dem Lebendigen jenes Handeln und noch viel mehr das Schlafen, was bleibt dann noch außer dem Betrachten?«127 Die Tätigkeit Gottes, die an Seligkeit alles übertrifft«, ist die betrachtende (theoretiké). Die betrachtende Tätigkeit ist insofern eine Untätigkeit, eine kontemplative Ruhe, eine Muße (schoIé), als sie im Gegensatz zum tätigen Leben (bios politikós) nicht handelt, das heißt, ihren Zweck nicht außerhalb ihrer selbst hat. In der Untätigkeit als Muße bezieht sich das Leben auf sich selbst. Das Leben ist nicht mehr von sich selbst entfremdet. So verknüpft Aristoteles den bíos theoretikós mit der Autarkie: »Auch was man Autarkie nennt, findet sich am meisten bei der Betrachtung.«128 Erst die vita contemplativa verspricht die göttliche Selbstgenügsamkeit, die vollkommene Glückseligkeit.
Die Geschichte vollendet sich in dem Moment, in dem das Handeln ganz dem Schauen weicht, nämlich im Sabbat der Untätigkeit. Der Anblick eines Menschen, der tief versunken vor einem Kunstwerk steht, bewegt den Philosophen George Santayana zu der dezidiert philosophischen Annahme, dass »alle Anstrengungen der Menschen und die ganze Geschichte darauf zielen, wenn überhaupt, dann einzig im Schauen gekrönt zu werden«.129
Byung Chul Han, Vita contemplativa oder von der Untätigkeit, Berlin 2022, (Ullstein), p. 71-73
Es ist fragwürdig, ob die Fortexistenz der Menschheit auf der Erde tatsächlich davon abhängt, dass die Freiheit dauernd neu bestätigt wird, dass neue Anfänge unaufhörlich in die Welt gesetzt werden. Das Pathos des Neuen und des Neuanfangs entwickelt destruktive Züge, wenn es nicht von jenem anderen Geist gehemmt wird, den Nietzsche „Genius des Meditation“ nennt. Gerade Nietzsche als Denker der Umwertung aller Werte lehnt die blinde Emphase des Neuen ab. Er erkennt zwar die Prediger des Neuen an, aber er verliert die Notwendigkeit des kontemplativen Lebens nie aus dem Blick. So setzt er den Predigern des Neuen die großen kontemplativen Geister entgegen, die er »Ackerbauer des Geistes« nennt: »Die stärksten und bösesten Geister haben bis jetzt die Menschheit am meisten vorwärts gebracht: sie entzündeten immer wieder die einschlafenden Leidenschaften – alle geordnete Gesellschaft schläfert die Leidenschaften ein -, sie weckten immer wieder den Sinn der Vergleichung, des Widerspruchs, der Lust am Neuen, Gewagten, Unerprobten, sie zwangen die Menschen, Meinungen gegen Meinungen, Musterbilder gegen Musterbilder zu stellen. Mit den Waffen, mit Umsturz der Grenzsteine, durch Verletzung der Pietäten zumeist: aber auch durch neue Religionen und Moralen! Die selbe >Bosheit< ist in jedem Lehrer und Prediger des Neuen [… ]. Das Neue ist aber unter allen Umständen das Böse, als das, was erobern, die alten Grenzsteine und die alten Pietäten umwerfen will; und nur das Alte ist das Gute! Die guten Menschen jeder Zeit sind die, welche die alten Gedanken in die Tiefe graben und mit ihnen Frucht tragen, die Ackerbauer des Geistes. «165 Zu den Ackerbauern des Geistes zahlt Nietzsche jene »großen Moralisten« wie Pascal, Epiktet, Seneca oder Plutarch. Dass unsere Zeit arm an solchen Ackerbauern des Geistes ist, ist Nietzsche zufolge dem Verlust der vita contemplativa geschuldet.
Byung Chul Han, Vita contemplativa oder von der Untätigkeit, Berlin 2022, (Ullstein), p. 88-89

O RISO
Ó riso, olhar de Apolo, pai do dia!
Luz ardente vestindo corpos virgens…
Ó riso, etérea fonte de harmonia!
Ó riso misterioso das origens,
Ó riso sempiterno do deus Pã,
Ó riso delirante das vertigens!
Ó riso, a luz sagrada é tua irmã.
Sempre que uns lábios puros vão sorrir,
Neles, fulgura a estrela da manhã.
Ser alegre é ser luz. Rir é florir.
Cravos na infância, rosas pequeninas.
São sorrisos de amor que estão a abrir.
Áureas chuvas de riso cristalinas.
Desenhando, nos bosques rumorosos,
Anjos de luz, aparições divinas!
Risos de oiro nos vagos céus brumosos,
Risos da aurora, orvalhos matinais.
Risos de flor nos troncos voluptuosos.
Riso das ondas, riso dos cristais.
Flocos de espuma, a rir, em tosca frágua,
Ó riso intenso e frio dos metais!
Riso do sol que doira a nossa mágoa;
Lábios da noite acesos numa estrela,
Lábios de nuvem num sorriso de água…
Riso da morte, ao luar, que se congela;
Riso gravado a fogo, em névoa escura,
Beijo, a sorrir, nuns olhos de donzela.
Riso da branca neve, que fulgura…
Ó místico sorriso da Piedade!
Riso de sombra em trágica figura…
Risos da primavera! Nova idade!
Lírios que sois, nos vales, os primeiros
Enviados da divina claridade.
Riso aquecendo os torvos nevoeiros…
Ó riso madrugante e solitário.
Riso anterior aos mundos passageiros.
Ou nas flores agrestes do Calvário,
Ou nas flores do campo, em tudo vejo
O riso primitivo e originário,
O precursor da aurora e do desejo,
Da esperança e da lágrima dorida…
Nebulosa, no Azul, nuns lábios, beijo!…
Riso eterno de Deus criando a Vida!
Teixeira de Pascoaes | Vida Etérea
GELACH
O gelach, blik van Apollo, vader van de dag!
Brandend licht omhult maagdelijke lichamen…
O gelach, etherische bron van harmonie!
O mysterieus gelach van oorsprong,
O eeuwig gelach van de god Pan,
O uitzinnige lach van duizeligheid!
O gelach, heilig licht is je zus.
Wanneer pure lippen glimlachen,
Schijnt de morgenster erop.
Vreugdevol zijn is licht zijn. Lachen is bloeien.
Anjers in de kindertijd, kleine rozen.
Het zijn glimlachen van liefde die zich openen.
Gouden regens van kristalhelder gelach.
Tekenend, in de ruisende bossen,
Engelen van licht, goddelijke verschijningen!
Gouden gelach in de vage mistige hemel,
Gelach van de dageraad, ochtenddauw.
Bloemenlach op weelderige stammen.
Gelach van de golven, gelach van de kristallen.
Schuimvlokken, lachend, in een ruwe smederij,
O, intense en koude lach van metalen!
Lach van de zon die ons verdriet verguldt;
Lippen van de nacht verlicht in een ster,
Lippen van een wolk in een glimlach van water…
Lach van de dood, in het maanlicht, dat bevriest;
Lach gegraveerd in vuur, in donkere mist,
Een kus, glimlachend, in de ogen van een meisje.
Lach van de witte sneeuw, die glinstert…
O, mystieke glimlach van vroomheid!
Lach van schaduw in een tragische figuur…
Lach van de lente! Nieuw tijdperk!
Lelies die, in de valleien, de eerste
Gezanten van goddelijke helderheid zijn.
Lach dat de donkere mist verwarmt…
O, vroege en eenzame lach.
Lach voor de vergankelijke werelden.
Of het nu in de ruige bloemen van Golgotha is,
of in de wilde bloemen, in alles wat ik zie
Het primitieve en oorspronkelijke gelach,
De voorbode van de dageraad en het verlangen,
Van hoop en pijnlijke tranen… Nevel, in het blauw,
op sommige lippen, een kus!…
Eeuwig gelach van God die het leven schept!
Teixeira de Pascoaes | Etherisch leven

A SHORT HISTORY OF POLAR EXPLORATION
The snowlines, moving in, and light failing fast
as aurora borealis throbs there like a walrus heart,
all the land so wide, so all around; so vast as to
haunt. Mythology, the oil flares far away. Lightning
down the pipeline, a shiver down the spine of Alaska.
The Arctic poppy, ambergris, a narwhal tusk, and all
the massive muskoxen delineate the one soft curve
when moving. Further out the pack ice is a camel caravan.
A snooker table built from blocks of ice (we do not
want the men to go insane, have hooked up mirrors
at the cabin doors, to catch what little sun there is,
this for the worst of the scurvies.) At night my dreams
are green, blue, gold: hues I cannot see out there. The bear
is white, the land is too. Nothing to name into existence.
2004, Luke Davies
From: Totem: Totem Poem plus 40 Love Poems
KORTE HISTORIE VAN POLAIRE ONTDEKKINGSREIS
De sneeuwgrens die opschuift, het licht dat snel kwijnt,
terwijl het noorderlicht bonst als een walrushart,
het land zo weids, zo overal, zo uitgestrekt,
spookachtig haast. Mythologie, olie flakkert ver weg. Weerlicht
langs de pijplijn, Alaska’s ruggengraat huivert,
De pool-klaproos, ambergrijs, een narwalslagtand,
al die massieve muskusossen trekken een golflijn
als ze zich roeren. Het ijspak in de verte is een karavaan.
Een snookertafel van ijsblokken (want we willen niet
dat onze mensen doordraaien, dus zijn er spiegels
aan de hutdeuren bevestigd, om ’t kleinste beetje zon te vangen,
tegen de ergste scheurbuik.) ’s Nachts zijn mijn dromen
groen, blauw, goud: kleuren die ik hier niet zie. De beer
is wit, het land ook. Niets om tot leven te roepen.
Luke Davies
Vertaling: 2009, Rob Schouten
