SUBSTANTIA

HET WOORD SUBSTANTIA

In: Tijdschrift voor filosofie, jg. 22 nr. 4, dec. 1960, p. 495-544

zie ook:

https://www.cornelisverhoeven.com/nl/read/0049-het-woord-substantia

HET WOORD SUBSTANTIA

door C. W. M. VERHOEVEN (’s Hertogenbosch)

„Die Sprache birgt den Schatz alles Wesenhaften in sich.”

(Martin Heidegger, Hebel der Hausfreund, p. 33)1

Onderstaande beschouwingen behoorden deel uit te maken van een meer uitgebreide studie, welke ik enige jaren geleden projecteerde onder de titel „Zijn en Staan”. De beschouwing over het woord „exsistere”, die het corpus moest vormen van het onderdeel „zijn en worden” verscheen in Studia Catholica van maart 1957. Het hoofdstuk „zijn en blijven” zou ongeveer samenvallen met een uitvoerige studie over het woord substantia. Het moeilijkste onderdeel nl. het titelhoofdstuk, zou behalve een Auseinandersetzung met Heideggers wijze van etymologiseren zoiets als een etymologie van het verticale moeten omvatten. Tegen de achtergrond van deze aspiraties moet de studie, welke hier volgt, worden gezien.

  1. BLIJVEN EN HOUDEN

Een etymologisch onderzoek naar de herkomst van het woord substantia als aanduiding van een blijvend zijn, naar de betekenis van het woord, naar zijn etymologie en vertaling bij bepaalde filosofen, naar zijn gebruik in de omgangstaal, zal dit woord niet alleen in verband moeten brengen met het werkwoord, waarvan het als zgn. verbaal abstractum is afgeleid nl. substare, maar het ook moeten plaatsen in de wereld van zijn synoniemen en de verwante woorden, om het zo in zijn specifieke betekenis te kunnen zien.

Omdat substantia veel gebruikt wordt als vertaling van het Griekse οὐσια, waarmee het niet alleen de betekenis van „wezen”, maar ook die van „bezit” gemeen heeft, en dikwijls ook ὑπόστασιϛ weergeeft, zullen ook deze woorden bij het onderzoek betrokken moeten worden. Omdat geen van deze woorden van huis uit een wijsgerige term is, – de taal schept geen termen, maar alleen woorden – en de nadruk meer gelegd zal worden op hun etymologische dan op hun technische betekenis, kan het zijn, dat het onderzoek tot geheel andere resultaten zal leiden dan men, genoemde woorden als filosofische vaktermen opvattend, zou vermoeden. Met name de betekenis „bezit” zal hier reliëf krijgen.

Uitgangspunt blijft het staan in „substare”. De vraag naar de betekenis van het woord substantia is op de eerste plaats een vraag naar de betekenis van dit werkwoord, naar de aard van de activiteit, die in dit verbum ter sprake komt, de wijze waarop deze activiteit een staan is en de wijze waarop dit staan een blijven is.

Het staan tendeert naar blijven in tijdelijke en ruimtelijke zin. In de tijd is het blijven een verduren, durare, perdurare. Het staande verhardt zich en volhardt tegen de tijd. Dat het zich verhardt betekent, dat uit zich zelf, in zijn loutere zijn, niet hard is. Het verhardt zich om te blijven ; het blijven is een wijze van zijn, die toekomt aan het harde. Het harde is hard omdat het iets te verdedigen heeft, zijn duur. De schildpad is hard, omdat hij weerloos is. Zich verharden is zich verdedigen, in staat stellen tot verduren ; het is een poging, het zijn tot een blijven te maken. Het blijven is niet vanzelfsprekend ; het wordt niet gegeven, maar verworven. Het staande blijft niet door zijn staan zonder meer, maar omdat het stand houdt en zich in zijn gestalte verhardt. Het staande verhardt zich, volhardt in zijn staan en zijn gestalte uit zorg om zijn bestaan. Zorg en hardheid doen het staande blijven en heffen de tijd op door het staande duur en duurzaamheid te geven. Duur immers is de overwinning van het durende op de tijd. Het blijvende is etymologisch dat wat lijf en leven heeft. Het lijf is het harde, de substantie van het blijvende, het leven zijn duur. De grondeigenschap van het in de tijd blijvende – over het buiten de tijd zijnde of blijvende wordt hier niet gesproken – is de lijfelijke hardheid en de activiteit van het zich in stand houden, vasthouden, vast zijn, vaste, substantiële stof zijn en houden. Door zijn vastheid houdt het blijvende het uit en houdt het stand tegen de tijd.

Dit blijven en dit houden heeft behalve op de tijd ook nog betrekking op de ruimte. Blijven is niet alleen voortduren, maar ook verblijven op een bepaalde plaats, wortel schieten in een bodem. Houden is niet alleen bij voortduring hebben, maar ook hebben op een bepaalde plaats en op intense wijze. De lijfelijke hardheid van het blijvende maakt aanspraak op ruimte, schept een plaats in de ruimte, waarin het aanwezig is en zich tegen de tijd beschermt.

Blijven is manere. Via het laat-latijnse mansio is hiervan afgeleid het Franse woord maison, verblijf, huis. In het huis woont men of liever : men woont het huis. Huizen bouwt men niet, huizen woont men ; het huis wordt pas huis door het wonen Het eigenlijke bouwen is het wonen,1 het verblijven in de veelomvattende betekenis van: zijn en doen zijn, verzorgen, behoeden. Dit wonen is, zo zegt Heidegger, de wijze waarop de stervelingen zijn tussen hemel en aarde, goden en mensen.2

Veelbetekenend is ook het Latijnse woord habitare, wonen. Het Latijn benoemt het wonen als het intensivum of iterativum van habere hebben. Habitare, wonen, is hebben op een zeer bijzondere wijze, intens, bij voortduring hebben. Wonen is houden. Het ene woord duidt het wonen aan als een zijn en blijven, het andere als een hebben en houden. Tussen hebben en houden bestaat dezelfde verhouding als tussen zijn en blijven. Blijven is het voortdurend en intens zijn ; houden is het voortdurend en intens hebben. Dit is meer dan een wiskundige evenredigheid. Het blijven is door zijn staan, zijn ingeplant en ingelijfd zijn in de ruimte ook een houden, een vasthouden. Het zijn is een hebben, een grond hebben. Houden is het zijn doen blijven in zijn consistentie, opgericht in de ruimte en durend in de tijd. Het houden is een hoeden.3 De houder, de bezitter is de hoeder van het zijn. Wanneer men de tegenstelling tussen zijn en hebben al te scherp stelt, sluit men zich de toegang af tot een begrip voor wijsgerige sleutelwoorden als οὐσια en substantia, waarin beide sferen wel heel duidelijk geïdentificeerd worden. Beide spreken pas in een vanzelfsprekende identificatie van zijn en hebben, blijven en houden. Houden is blijven of doen blijven hebben is zijn of doen zijn. De houder behoedt het zijn, de hebber schept het uit het worden. Het hebben is het gebaseerd zijn van het zijn, het er-zijn (es gibt, il y a), de realiteit van het zijn, waardoor het zich doet gelden. Door te hebben geeft de mens gestalte aan de wereld en „nur insoweit der Mensch seine Welt gestaltet, nur insoweit gewinnt er auch selber an Sein. Und „Sein” bedeutet hier nicht nur die letzte formale Bestimmung der Existenz, sondern die volle Substanz des Lebens, die er vermehren, aber auch wieder schwinden lassen kann.”4

Het blijven kan dus in dubbele zin verstaan worden : in de zin van voortduren als het staan en voortbestaan van het harde, materiële, dat zich verzet tegen tijd en reductie; en in de zin van een verblijven als het bewonen, het behoeden en het in stand houden van het staande. Tussen beide vormen van blijven bestaat de wederkerigheid die er ook is tussen zien en gezien worden, kennen en gekend worden, een wederkerigheid die verhindert het een uitdrukkelijk van het ander te scheiden. In de wederkerigheid die de wereld van het staande constitueert, samen-stelt, is het blijvende dat wat zich in stand houdt en dat wat in stand gehouden wordt. Dit zich tegen vernietiging bescher mende materiële zijnde is het bezit, zoals het in οὐσια en substantia op verschillende wijzen ter sprake gebracht wordt.

2. BEZIT EN ZIJN

Als act is het bezitten een possessio en een adeptio tegelijk en intensiveert daarin een relatie tussen de bezitter en zijn wereld. Het is een van de acten, waardoor de bezittende zich in de wereld settelt en een van de wijzen van zijn blijven. Etymologieën als be-zitten en pos-sidere kunnen dit toelichten.

Het bezit zelf als het ding dat bezeten wordt, wordt met zijn betekenissen die pas door het bezitten relevant worden, in de wereld van de bezitter betrokken. Deze relatie laat een grote graad van belangeloosheid toe en dwingt die zelfs af. Naargelang de relatie belangelozer is, is zij beschouwelijker en omgekeerd .Vanuit deze belangeloze beschouwelijkheid nu kunnen aan het bezit nog andere namen gegeven worden dan die welke daaraan toekomen vanuit de menselijke act van het bezitten en verwerven. De belangeloosheid van de beschouwing bestaat immers hierin, dat het belang verplaatst wordt van de bezitter naar het ding, van de persoon naar de wereld. De namen, vanuit de belangeloosheid gegeven, benoemen het bezit als een ding, dat er is, dat blijft bestaan, οὐσια, substantia. Het Grieks heeft voor bezit onder andere de treffende benaming οὐσια, treffend vooral door de latere betekenis van hetzelfde woord in de wijsbegeerte. Deze betekenis van „wezen” is inderdaad later en moet uit de betekenis van „bezit” worden verklaard, niet omgekeerd.

Het woord is afgeleid van het participium van het Griekse werkwoord voor „zijn”. Men vertaalt het wel als „zijndheid” en men doet dit, omdat het, taalkundig gesproken, een verbaal abstractum is, dat op algemene wijze de eigenschap aanduidt, dat te doen wat het verbum uitdrukt. Oὐσια is de eigenschap er te zijn. Maar de oudste betekenis van het woord is kennelijk een zeer concrete ; reeds bij Herodotus komt het regelmatig in de betekenis van „bezit” voor. Veel later pas heeft het een filosofische betekenis en dan bestaat de oude betekenis nog voort. Men zou dus eerder aan een collectivum denken dan aan een abstractum. Overigens zijn deze grammaticale termen misleidend. Abstracta hebben in het meervoud dikwijls een concrete betekenis en ook in het enkelvoud, wanneer het abstractum niet gebruikt wordt om in het algemeen een eigenschap aan te duiden, maar een concreet ding, waarin deze eigenschap als het ware gestalte heeft aangenomen. Het verbaal abstractum possessio, bezitting, de eigenschap bezittend te zijn, duidt eveneens aan het ding dat bezeten wordt; de laatste betekenis is zelfs de meest gangbare. Hieruit blijkt voldoende dat de waarde van dergelijke grammaticale benamingen zeer relatief is. Daarom kan men οὐσια in de zin van bezit ook wel vertalen als een collectivum τὰ ὄντα de dingen die er zijn, het voorhandene.

Het woord duidt dus het bezit aan als datgene wat er is, het hebben als een zijn. Iets dergelijks gebeurt ook in het Nederlandse woord bestaan, wanneer men daarmee bedoelt : een bron van inkomsten. Het bestaan in deze zin is niet het feitelijke er-zijn van de mens, maar datgene, wat het hem mogelijk maakt geregeld in zijn behoeften te voorzien en aldus te blijven bestaan; bestaan is wat het voortbestaan mogelijk maakt. Van belangeloosheid is hier echter weinig sprake. Dit woord bestaan duidt het bezit of de bron van inkomsten niet aan als datgene wat er is en zijn eigen betekenis heeft, maar alleen de mogelijkheid van de mens, bezit te verwerven. Het bestaan bedoelt hier niet het bestaan van het ding, maar van de mens zelf.

Deze belangeloosheid is wel aanwezig in het woord „zaak” in de betekenis van bedrijf of onderneming. De zaak is het ding in zijn eigen, objectieve betekenis. In verband gebracht met de mens is het een aangelegenheid, waarop hij moet letten, waarvoor hij zijn krachten moet inspannen. Dat deze inspanning beloond wordt met een bestaan, een goed bestaan eventueel, is vanuit de zaak gezien secundair. De zaak heeft haar eigen belang en dit belang te dienen is een vorm van belangeloosheid.

Dezelfde belangeloze zakelijkheid is eigen aan οὐσια  ; het zijn, dat hierin ter sprake komt, is niet het zijn van de mens, maar het zijn van de zaak, het ding, de bezitting. Dit plaatst de betekenis van het woord principieel buiten de sfeer van het eigen belang, verplaatst haar van de mens naar het ding. Weliswaar is het bestaan van de zaak en het zijn van οὐσια  niet zonder belang voor de mens ; haar zijn is een voor-handen zijn, een zijn voor de handen van de mens, die haar voor het grijpen heeft. Οὐσια  is het voorradig zijn van het voor de mens nodige. Maar dit voor-handen-zijn geeft aan de handen ook een taak; het bezit vraagt aandacht. En wanneer het zonder belang was voor de mens, zou er zelfs geen naam aan gegeven zijn. Belangeloos is de naam οὐσια echter inzoverre hij een minimum-benaming is: de dingen die er zijn, niet geïndividualiseerd, en gegeven wordt vanuit het ding en niet vanuit de mens die het bezit. Hier wordt in de possessieve relatie de zaak tot een zelf verheven, niet de bezitter.

De Grieken hebben hun bezit de meest belangeloze naam gegeven: het zijnde. Zij staan er belangeloos, beschouwend tegenover; hun bezitten is een beschouwen en het beschouwen de Griekse wijze van bezitten. De naam die de Grieken aan hun bezit gaven, is eigenlijk nauwelijks een naam te noemen ; hij komt nog maar nauwelijks boven de drempel van de anonymiteit uit. Was de belangeloosheid nog iets groter geweest, was zij onverschilligheid geweest, dan zou er helemaal geen naam geweest zijn. Zijn bezit het zijnde noemen is het ongedifferentieerd laten. Belangeloosheid – het woord is geladen met een verraderlijke dubbelzinnigheid – schijnt dus op de eerste plaats te zijn een gebrek aan belangstelling. Eigenlijk laten de Grieken hun bezit zonder naam. De naam expliciteert het individuele karakter van het zijnde en het bezetene ; hij maakt er een zelfstandig wezen van. De boer geeft zijn paarden en koeien een naam, maar laat varkens en kippen in anonymiteit bestaan. Zij „heten” niet, worden niet als individuen uit de naamloze massa tevoorschijn geroepen, maar zij zijn daarin en dat is voor de boer voldoende. De persoonlijkheid van het varken of de kip interesseert hem niet, wel die van zijn paard. Het wezen van de kip of het varken is voor de boer niet hun individualiteit, maar het feit, dat zij er zijn, dat zij er ook bij zijn en dat dit zijn betrekking heeft op het bestaan van de eigenaar. Alles wat zij doen is: er zijn en dat dit impliceert: dik worden en eieren leggen.

Oὐσια in zijn concrete betekenis is het collectivum, dat het bezit aanduidt als datgene wat er is, zoals in onze taal woorden als „gedoen” of „bedrijf” de verzamelnamen zijn voor bezittingen, die rendabel zijn door datgene wat men er doet of bedrijft. Maar het Griekse woord is nog belangelozer, vanuit een grotere onverschilligheid, luiheid of beschouwelijkheid gedacht: het duidt zelfs geen doen of bedrijven aan, alleen maar het zijn. Toch kan het woord evengoed gebruikt worden voor zaak of bedrijf als voor levende have, alsook voor contanten en „stukken”. Er is, zoals ook weer uit het laatste woord kan blijken, de bezitter klaarblijkelijk aan gelegen zijn bezit op zo slordig mogelijke wijze aan te duiden ; met een breed, onverschillig gebaar wordt gewezen, dat het er is : stukken, spullen, de zaak, het gedoen, het bedrijf, οὐσια .

Maar in deze non-chalance wordt het er-zijnde als het blijvende ervaren. Pas het blijven van het bezit maakt de non-chalance in de benamingen daarvan mogelijk en deze op haar beurt weer de boze demon, die door een al te grote bezorgdheid zou kunnen worden aangetrokken.

Het blijven verplaatst ook definitief het accent van de bezitter naar het bezit, al blijft dit een intieme relatie met de bezitter behouden. Dit blijkt ook uit de verbinding van een vorm van οὐσια  of esse met de dativus possessivus : est mihi… er is voor mij, ik heb. De dativus possessivus houdt als het ware een opdracht in voor de possessor ten opzichte van zijn possessio. Het bezit is voor de bezitter een taak; de zaak is een taak. Het voor-handen zijn vult de handen. Het blijven van het bezit geeft daaraan een eigen belang, die het zelfs kan stellen tegenover het belang van de bezitter, wiens houden van het bezit het behartigen van dit belang is. De bezitter is in dienst van het zijnde, dat hij het zijne kan noemen, zoals de beschouwer de slaaf is van de zaak, die hij beschouwt.

Bij alle gebrek aan belangstelling en alle onverschilligheid voor de eigen aard van het bezit duidt οὐσια  dit dus toch aan als iets van eigen orde, met een eigen bestaan, een eigen wezen, dat bijna boven de mens uitgaat en in elk geval de mens geheel voor zich kan opeisen. Het is iets wat blijft en moet blijven, waarvan het bestaan niet mag worden bedreigd of aangetast, zelfs niet door de eigenaar. Het is iets wezenlijks in een menselijk bestaan, zonder hetwelk het bestaan ontworteld wordt, aan de oppervlakte blijft en als het ware uit de wereld wegwaait. Het Griekse woord duidt het bezit aan als datgene, waar voor de bezitter verantwoordelijk is, waarvoor hij moet zorgen. Dit zorgen is, in de terminologie van Heidegger, het laten zijn van het zijnde, het zijnde, dat zijn bezit (οὐσια ) is, in zijn wezen (οὐσια ) laten. Het zorgen van de bezitter doet het zijn van het bezit gedijen. Het zijn van het bezit is in de handen van de mens, eerder dan dat het bezit voor en in de handen van de mens is. De mens, bezitter van de οὐσια treedt achter dit zijn terug als de bewaker en de herder, de beschouwer ervan, omdat geen zijn zo klein en onbelangrijk is, dat hij er de heerser van zou kunnen zijn.

Het bezit, aldus als οὐσια  vanuit het zijn van de dingen geïnterpreteerd, als het object van een beschouwend bezitten en verzorgen, is de kern van het bestaan van de mens, niet van zijn individueel bestaan, maar van zijn staan te midden van de dingen, van zijn wonen in de wereld. Het is het wezenlijke in de wederkerigheid tussen bezit en bezitter, kenner en kenobject en daarom ook het wezen van de dingen. Daarom kan ditzelfde woord in de taal van de filosofen later worden tot een grondwoord, tot de aanduiding van het wezen der dingen, in welke betekenis het bij Plato en Aristoteles voorkomt zonder die van bezit te verliezen en ook zonder dat deze „dubbele” betekenis moeilijkheden schijnt op te leveren. Het hebben en zijn is in οὐσια  identiek. Οὐσια  is het bezit, genoemd naar zijn aanwezigheid. Het is dat, wat er is, wat zozeer aanwezig is, dat het uit het bestaan niet weg te denken is, maar integendeel alle denken en zorgen voor zich opeist. Het is de kern van de zaak, waaromheen alles draait dwz. waar alle beschouwen en zorgen zich omheen beweegt. Dit bewegen is de cultuur, het colere, woord, dat afgeleid is van een wortel, welke „draaien” betekent.

Aldus is οὐσια  het wezen. Plato gebruikt beide betekenissen dooi elkaar zonder waarschuwing of verontschuldiging. In de taal waarin en vanwaaruit hij denkt, is geen onderscheid tussen de ene en de andere betekenis. Bezit en wezen zijn daarin hetzelfde : dat wat is en blijft en niet weg te denken is, dat wat gehouden wordt. Het wezen van een ding is zijn bezit, het is wat het heeft en houdt. Hebben is zijn. Het hebben, dat hier aan zijn gelijk gesteld wordt, is het intransitieve hebben, waarvan de hebber zelf het object is. Het wezen van een ding is zijn hebben en houden, zijn inhoud, gehalte. Door zijn inhoud in zich te houden blijft het ding in zich zelf en in zijn duur. Het hebben, dat het wezen van het ding is, is de kracht waarmee het is en wortel schiet in de wereld, de plaats waarop het staat, zijn reserve aan zijns-kracht en zijns-wil. Pas door dit hebben verwerkelijkt zich het zijn ; het hebben maakt van het worden een zijn, zoals het houden van het zijn een blijven maakt.

3. ESSENTIA

In de traditie heeft de betekenis van „wezen” die van „bezit” overvleugeld en tenslotte geheel verdrongen. Erdin, die in zijn uitstekend werk over het woord

ὑπόστασιϛ ex professo ook over οὐσια en over substantia spreekt, vermeldt deze betekenis zelfs niet5. Deze historische ontwikkeling heeft het woord tot een technische term gemaakt en het daarin gevoerd tot de eindterm van zijn ontwikkeling. Zij heeft het in zijn Nennkraft verlamd door er de spanning van zijn totale betekenis aan te ontnemen. Dit vergeten heeft reeds bij de Grieken zijn beslag gekregen : de beide betekenissen van het ene woord zijn tot twee afzonderlijke woorden geworden, die toevallig dezelfde vorm hebben. Het vergeten van de oorspronkelijke betekenis is het loslaten van de spanning, waarin de totale betekenis van het woord gehandhaafd wordt; hierna begint een proces van verpulvering, dat nauwelijks enige betekenis heeft, maar toch merkwaardigerwijze gewoonlijk als hoofdzaak wordt beschouwd in terminologische onderzoekingen.

Men moet dit wel bedenken bij het beoordelen van het Latijnse woord „essentia”, de letterlijke en etymologisch juiste vertaling van het Griekse οὐσια  in zijn wijsgerige betekenis. Essentia vertaalt dat woord dus alleen als technisch-filosofische term, niet als woord. En het Griekse woord was al een term geworden en aan het einde van zijn evolutie gekomen, toen de behoefte aan een Latijnse vertaling ontstond. Deze behoefte op haar beurt ontstond ook pas toen en omdat het tot een term geworden was.

Essentia betekent niet meer : bezit. Wel heeft het in de Middeleeuwen deze betekenis nog gekregen, een semantische caprice ”, welke misschien te verklaren is uit de invloed van substantia, waaraan het woord in zijn betekenisontwikkeling lange tijd gekoppeld is geweest en dat deze betekenis altijd behouden heeft. Maar in de Oudheid heeft essentia die betekenis niet en dat is er niet voor ontworpen.

De oorsprong van het woord wordt door de antieke auteurs op verschillende wijzen gelocaliseerd. Quintilianus schijnt het zelfs niet met zich zelf eens te zijn op dit punt. In het tweede boek van zijn Institutie Oratoria bespreekt hij enige Latijnse benamingen van de rhetorica en zegt daarvan, dat hij deze pogingen tot verrijking van de Latijnse taal zeker wel waardeert, maar dat zij van de andere kant toch niet minder „hard” zijn dan „essentia” en „entia” – of „queentia” – welke door Plautus gevormd zijn. (II. 14.2.) Is hier de comicus Plautus bedoeld – het woord is door Goetz en Schoell opgenomen onder de fragmenta dubia et suspecta – dan schijnt essentia vrij oud te zijn. De aarzeling tussen essentia en entia wijst nog op de moeizaamheid van de vorming. Ook zou de laatste vorm min of meer reeds het bestaan van het participium ens veronderstellen, waarvan de traditie de vorming aan Caesar toeschrijft.7 Is echter de comicus bedoeld, dan zou het veel waarschijnlijker zijn, dat essentia hier οὐσια  in de zin van bezit vertaalt, waarbij de schrijver kan gesteund hebben op een Grieks voorbeeld, dat het bezit ter sprake brengt.

Het een wordt echter met het ander weer uitgesloten door een andere plaats in Quintilianus’ werk, waar hij de Latijnse namen geeft van Aristoteles’ categorieën. De eerste hiervan, door Aristoteles οὐσια heet bij een zekere Plautus „essentia”. Quintilianus vertaalt de term zelf met „an sit”, ofschoon hij erkent, dat essentia een adaequate vertaling is. (III.6.23) Οὐσια  en essentia hebben hier dus de betekenis van „zijnheid”, de eigenschap te zijn, zoals die aan de van het participium gevormde verbaal abstracta toekomt. En dit verband maakt het wel erg onwaarschijnlijk, dat hier de comicus Plautus is bedoeld.

In het zevende boek (VII.3.33) schrijft Quintilianus de vorming van „ens” en „essentia” toe aan een zekere Sergius Flavius en tekent daarbij aan, dat deze man vele termen uit het Grieks vertaalde, „quorum dura quaedam admodum videntur ut ens et essentia”. Ook hier dus weer een gematigde critiek op de nieuwvormingen ; verder wijst de auteur er nogmaals op, dat de Romeinen lijden aan een „paupertas sermonis”, een klacht, die reeds Lucretius had geuit bij zijn pogingen de leer van Epicurus in Latijnse bewoordingen weer te geven, die vrijwel elk pogen van deze aard zal vergezellen en aldus een van de weinige gemeenplaatsen in de Romeinse literatuur is geworden, welke niet aan de Grieken ontleend zijn.

Ook Seneca gebruikt het woord essentia en wel als vertaling van het Platoonse οὐσια. Hij noemt Cicero als de (of een) auctor van het woord en beroept zich verder op het gezag van Fabianus, een tijdgenoot. (Ep. 68.1-6). Dat zijn dus al vier verschillende namen. Maar wellicht zijn hier met de auctores niet zozeer bedoeld de scheppers van het woord als wel schrijvers van gezag, autoriteiten, waarop men zich als op een voorbeeld kon beroepen. Dit beroep op gezag bewijst in elk geval, dat het woord nog niet zo aanvaard was en niet zo vanzelfsprekend als Latijn ervaren werd, dat men het op eigen gezag durfde gebruiken. Nog in Augustinus’ de Civitate Dei wordt essentia onder de neologismen gerekend, waarvan de veteres latini sermonis auctores geen gebruik maakten, maar dat tijdgenoten toch zonder bezwaar hanteren, omdat zij nu eenmaal behoefte hebben aan een Latijns equivalent voor de Griekse term. (XII.2.) Het is dan ook wel enigszins twijfelachtig, of Seneca’s beroep op Cicero wel voldoende gefundeerd is. Dit gezag schijnt voor Seneca overigens ook niet voldoende te zijn. Met veel rhetorische omhaal excuseert hij zich voor het gebruik van het woord, daarbij weer wijzend op de paupertas, ja egestas van zijn moedertaal, op de angustiae romanae, die het onmogelijk maken de ene syllabe το ὄν in het Latijn te vertalen op adaequate wijze ; „quod est” immers is niet de juiste vertaling en de vorming „ens” schijnt Seneca hier niet te kennen, althans niet te erkennen.

Is er misschien een verband tussen dit purisme en de patrii sermonis egestas ? Houdt dit purisme de taal arm of moet men zeggen, dat deze egestas er niet een van de taal alleen is ? Is het niet eerder een armoede van het denken, die door het purisme van de taal als het ware geheim gehouden moet worden ? De paupertas is veel minder hierin gelegen, dat het Latijn minder woorden heeft dan het Grieks – wat even onbetwistbaar als wijsgerig onbelangrijk is – noch hierin, dat het niet zo gemakkelijk nieuwe woorden vormt – want alle rijke en belangrijke woorden zijn oud – en evenmin hierin, dat het minder „diepe” woorden zou hebben – want een woord is zo diep als de gedachte die het hanteert en die daarin tot taal wordt – maar op de eerste plaats in het feit, dat men dacht vanuit het Grieks en de Griekse wijsbegeerte en niet vanuit het Latijn. De eigenlijke paupertas is een gebrek aan oorspronkelijkheid in het denken. De interpretatie romana was hier, behalve een selecteren van het meest verstaanbare, niet meer dan een vertaling, dus eigenlijk een onmogelijke onderneming. Want een Griekse wijsbegeerte kan onmogelijk alleen door vertaald te worden een Latijns karakter aannemen en als zij dat in de loop van de eeuwen gekregen heeft, wijst dit erop dat er meer gebeurd is dan een omzetting van termen. De paupertas is deze, dat de Romeinen in hun denken op de Grieken als een dwingend voorbeeld en gezag zijn aangewezen en daardoor verhinderd worden vanuit hun eigen taal te denken. De moeilijkheid is dus van geheel andere dan louter technisch-terminologische aard. De taal wijst het denken de weg, het denken beweegt zich in de taal. Omdat de Romeinen niet vanuit hun eigen taal denken, maar deze als een instrument toepassen, scheppen zij zich moeilijkheden. Een arme taal is een taal, die alleen maar instrument is. Denkend vanuit het Latijn zouden de Romeinen deze moeilijkheden niet gehad hebben ; hun houding tegenover de Griekse wijsbegeerte zou niet die van een vertaler zijn geweest, maar die van de denker, die denkt vanuit zijn eigen fonds, zijn taal. Zoals elke taal de mogelijkheden van een grote poëzie in zich heeft – men zegt dat de taal daarin haar grootste ontplooiing en verwerkelijking vindt – zo brengt zij ook haar eigen filosofie mee, die haar diepste rechtvaardiging is. Het is dus ongetwijfeld juist, wanneer Heidegger zegt, dat de Latijnse vertaling van belangrijke Griekse filosofische woorden niet het onschuldig gebeuren is, waarvoor men het houdt. Het vertaalt de woorden niet alleen, maar zet ze ook over, transponeert ze in een andere wijze van denken en maakt van het denken, zegt Heidegger, een voorstellen. „Das Römische denken übernimmt die griechischen Wörter ohne die entsprechende gleich-ursprüngliche Erfahrung dessen, was sie sagen, ohne das griechische Wort. Die Bodenlosigkeit des abendlandischen Denkens beginnt mit diesem übersetzen.”8

Dit geldt ook voor essentia als vertaling van οὐσια. Het mist er de sfeer van en is niet geworteld in dezelfde bodem ; het is bodemloos ; het is alleen een term, geen woord. Doch de schuld daarvan treft niet de paupertas van het Latijn. Want vooreerst is essentia een adequate vertaling van οὐσια als filosofische term. Toen dit door essentia vertaald werd, werd hierin niet meer ervaren wat het oorspronkelijk zegt en was het Griekse woord zelf dus reeds ontworteld. Theoretisch bestond nog de mogelijkheid om tot die oorsprong terug te keren, maar in werkelijkheid doet zich zoiets nauwelijks voor. Zeker is dat deze mogelijkheid door de vertaling wordt uitgesloten ; zij fixeert het woord in een bepaalde betekenis en maakt de weg terug voorgoed onmogelijk. Zij maakt het woord voorgoed tot een term en openbaart de armoe daarvan door hem af te snijden van zijn oorsprong. De etymologie van essentia is daarom veel banaler dan die van het Griekse woord, hoeveel zij er uiterlijk ook op lijkt. Want hoewel essentia niet alleen de zijndheid, maar ook de wezenheid, de act van het zijn en datgene wat is kan aanduiden, het is vreemd aan de wereld van οὐσια  omdat het geen deel heeft aan de oudste en eigenlijkste betekenis daarvan, aan de wortels van de filosofische betekenis van dit woord. De oorzaak hiervan is niet, dat het een Latijns woord is, maar dat het geen woord is, doch een vakterm. Het is als term geboren en lijdt daarom aan bloed-armoede. Als woord leeft het niet en is het niet geworteld in de bodem van de taal. Essentia is dan ook voor de taalkunde van veel minder belang dan voor de geschiedenis van de wijsgerige terminologie.

4. SUBSTANTIA EN ESSENTIA

Men kan zich dus afvragen – en deze vraag keert zich eveneens op indirecte wijze tegen de detrectatores van het Latijn – of essentia wel de ideale vertaling van οὐσια  is, en of het Latijn er niet een meer adequate benadering voor heeft, een woord van geheel andere structuur misschien, maar met dezelfde Nennkraft en even brede, concrete betekenis. Wanneer zulk een woord gevonden kan worden, kan uit de aanwezigheid en voortreffelijkheid daarvan misschien ook het geringe succes van essentia in de eerste eeuwen van onze jaartelling worden verklaard.

Dit woord bestaat inderdaad ; het is : substantia. Het woord substantia is eeuwen lang de concurrent van essentia geweest in het weergeven van οὐσια . Het is een echt Romeins woord. Hoewel het bij Cicero niet voorkomt, kan men toch niet zonder meer aannemen, dat het niet ouder zou zijn dan essentia. In de zilveren latiniteit wordt het gehanteerd zonder enig excuus en met een vanzelfsprekendheid, die een grotere ouderdom doet vermoeden, al bestaat die ouderdom alleen maar in het ingebed zijn van het woord in de van ouds aanwezige mogelijkheden van de Latijnse taal, in de mogelijkheid, dat het zonder invloed van buiten af gevormd is. Bij de vorming van dit woord komt de paupertas van het Latijn niet ter sprake, omdat het woord, nieuw gevormd of oud, een typisch Latijns woord is, met een typisch Latijnse Nennkraft.

Wanneer substantia in de filosofie verschijnt in de betekenis van „wezen”, moet het al enig verleden hebben gehad in de betekenis van „bezit”. Men kan veronderstellen, dat dit verleden ligt in de sfeer van het recht, waar het ook inderdaad deze zin heeft. Het gebeurt niet zelden, dat termen, die een causaal of logisch verband aanduiden, door de filosofie uit de taal van het recht en de practijk van het procederen worden overgenomen, heeft Eucken opgemerkt.9 Daar komt nog bij, dat de juridische taal, evenals de religieuze, conservatief is, moeilijk nieuwe woorden kan vormen en oude daarentegen lang vasthoudt. Zodat men wel kan aannemen, dat substantia ouder is dan essentia en dat de betekenis bezit ouder is dan die van wezen. Een overgang van de laatste naar de eerste zou – evenmin als bij οὐσια  – ook hierom niet aan te nemen zijn, omdat de betekenis ontwikkeling van woorden in het algemeen zich eerder beweegt van het concrete naar het abstracte dan omgekeerd. Tot een wijsgerige term tenslotte kan substantia geworden zijn onder invloed van οὐσια en van het verwante ὑπόστασιϛ. Een ontwikkeling vanuit de betekenis wezen naar die van bezit laat zich dus wel moeilijk denken. Daarentegen veronderstelt een evolutie in omgekeerde zin, dat substantia als bezit zo begrepen is, dat de mogelijkheid van een ontwikkeling in filosofische richting daarmee gegeven is.

Zeker zal ook de rhetorica bijgedragen hebben tot de wijziging van de betekenis van substantia en het scheppen van andere Latijnse wijsgerige termen. In de eerste eeuwen voor Christus is zij meer en meer tot de concurrente van de wijsbegeerte geworden en werd zij ook door haar beoefenaren als een wijsbegeerte beschouwd. Daarom heeft zij allerlei wijsgerige termen en distincties overgenomen. Over de oorsprong van het woord essentia geeft juist de rhetor Quintilianus de meest uitvoerige inlichtingen. Vooral in verband met de rhetorica hebben de Romeinen getracht de Griekse termen door Romeinse te vervangen.

Quintilianus gebruikt essentia niet op eigen gezag ; hij geeft er de voorkeur aan de Griekse term te omschrijven met „an sit” ; de titel περὶ οὐσια waarin dit gesteld wordt tegenover de accidentia, vertaalt hij met „de eo an sit”. Hij gebruikt echter tevens en zonder het te introduceren het woord substantia. „An sit” staat tegenover accidentia (III.6.36), substantia wordt gesteld tegenover qualitates, (III.6.39) zodat in dit laatste geval wel bedoeld moet zijn het wezen of de kern van de zaak. Van een definitie van de rhetorica wordt gezegd, dat zij van toepassing is op de substantia ervan, de eigenlijke, wezenlijke inhoud dus. (11.15.34) Woorden, zegt Quintilianus verder, vermogen niets „sine rerum substantia”, (11.21.1.) zonder geworteld te zijn in de werkelijkheid, zonder reële inhoud. In het woord inhoud komen de betekenissen bezit en wezen weer tot elkaar. De inhoud heeft het ding, maar door die te hebben is het en door hem te houden blijft het wat het is. De substantia, de wezenlijke inhoud, constitueert het ding in zijn bestaan. Een veelbelovend kind, over wiens dood de schrijver zeer bedroefd is, had, zo zegt hij, in zich reeds de „substantia placidae et… altae mentis” (VI.pr.7) wat wel verstaan moet worden als : „de wezenlijke kenmerken van een evenwichtige en diepe geest”. Het hebben van substantia is een wijze van zijn, een blijvend zijn. Substantia is het onvervreemdbare bezit, dat het wezen constitueert en daarom ook : het wezenlijke kenmerk. Maar het heeft een concreetheid, die aan essentia ontbreekt en daarom kan Quintilianus het niet vervangen door „an sit”.

In deze concrete zin gebruikt ook Seneca substantia – eveneens zonder enig excuus – wanneer hij zegt: „singula animalia singulas habere debent substantias.” (Ep. 113.4.) Hier is wel bedoeld het concrete wezen, die individualiteit die Aristoteles οὐσια πρὼτη noemt in tegenstelling tot de οὐσια δευτέρα, die de algemene wezenheid is.

Sprekend over fantasie-beelden, zoals Centauren en Giganten, die de mens zich wel kan voorstellen, maar die in de werkelijkheid niet worden aangetroffen, zegt dezelfde auteur op gezag van en met de – vertaalde – woorden van een Stoïcijnse zegsman, dat deze dingen wel een zekere „imago” hebben, daarentegen geen „substantia”. (Ep. 8.15) Hiermee is te vergelijken het woord van Apuleius : „quod nullam substantiam habet, non est.” (Perih. 3.)

De Ghellinck meent, dat substantia op deze plaatsen eerder de vertaling is van ὑπόστασιϛ dan van οὐσια ofschoon het eerste woord niet voorkomt in de door Apuleius gebruikte Griekse woorden, het laatste daarentegen wel.10 ὑπόστασιϛ heeft in deze tijd al enige ontwikkeling doorgemaakt. Etymologisch geeft het woord vele mogelijkheden ; het kan teruggaan op het actieve ὑπιστημι of het reflexieve ὑπιστάμαι; het kan in beide gevallen zowel een zaak als een handeling aanduiden. Als handeling is het : het plaatsen onder, of : het zich plaatsen onder, beloven, vertrouwen. Als zaak is het : het eronder geplaatste, de grondslag, het fundament of : dat wat neerslaat, het sediment.11 In de eerste eeuwen na Chr. is de meeste gebruikelijke betekenis van het woord: het eigenlijke zijn, de werkelijkheid, het reële bestaan, en duidt het, zonder nog tot een wetenschappelijke term te zijn geworden, het geworteld zijn in de zichtbare wereld aan. Bij deze betekenis aansluitend maakt Plotinus van het woord een wijsgerige term in de zin van : bestaansvorm of -niveau. Maar hij kent het woord ook nog in zijn voor-filosofische zin, wanneer hij zegt, dat het gedacht-zijn werkelijk bestaan (ὑπόστασιϛ) krijgt door het staan (στὰσιϛ) in zijn grens en gestalte (μορφή).12 Met deze interessante uitspraak zou men kunnen vergelijken wat Heidegger zegt over de etymologie van het Aristotelische ὲντεγέχεια „das Sich-in-der-Endung (Grenze)-halten (wahren)… das in seine Grenze, sie ergänzend, sich Stellende und so Stehende hat Gestalt,μορφή. Die Griechisch verstandene Gestalt hat ihr Wesen aus dem aufgehenden Sich-in-die-Grenze-her-stellen.” 13 De ὑπόστασιϛ is de vaste basis, vanwaaruit het zijnde, het staande, zich handhaaft en ontplooit, waarin de gestalte staat, bestaat en voortbestaat; datgene aan welks aanwezigheid in geen enkele omstandigheid te twijfelen is. Deze onloochenbare voorhandenheid drukt ook het Griekse ὕπαξιϛ uit. Het is, in de Stoïcijnse wijsbegeerte, het objectieve, reële voorhanden zijn, eigenlijk het bezit, gesteld tegen over datgene, wat alleen maar bestaat in het gedacht-zijn.14

Misschien ligt dus dit woord ten grondslag aan het gebruik van substantia in het laatste citaat van Seneca. Ook daar is immers sprake van een Stoïcijnse tegenstelling tussen het gedacht-zijn en het werkelijk-zijn. Substantia duidt dit werkelijk-zijn aan als een stoffelijk-zijn. Voor-handen zijn is zo zijn, dat de hand het kan aanraken en betasten. De hand, die aanraakt, de hand, die kan grijpen en het gegrepene zich kan toeëigenen als een bezit, is de toets van de werkelijkheid. Toetsen is aanraken. Maar in de hand wordt de stof ook opgeheven tot haar eigenlijke niveau. De werkelijkheid, waarover Seneca en Apuleius spreken, is een hand-tastelijke, een die men kan grijpen en bezitten. Het voorhandene is het bezit. In de hand wordt de eenheid gesticht tussen de sfeer van het hebben en die van het zijn.

Substantia is de tastbare werkelijkheid van het zijnde. Wat geen substantia heeft is niet werkelijk, bestaat niet. Het aangehaalde citaat van Apuleius zegt niet : „quod non est substantia, non est”, maar „quod nullam substantiam habet, non est”. Substantia ligt niet in de sfeer van het esse, maar in die van het habere. De dingen zijn niet substantia, maar hebben substantia : een tastbaar bestaan in de bodem van al het voorhandene, vanwaaruit zij hun betekenis ontplooien. Wat op geen enkele wijze zo in de stof verworteld is, heeft geen substantia en is niet. Alleen wat staat in zijn lijfelijkheid, kan blijven. Substantia is de materialiteit dwz. de onmiskenbaarheid, waarmee het zijnde zijn anker uitwerpt op de aarde en zich er settelt.

In de woorden „grondslag” en „neerslag” zit het element „slag”. De grondslag wordt niet gelegd, maar geslagen ; er is een slag nodig om de vaste bodem te bereiken. Er is een sprong van het niet-werkelijke naar het werkelijke bestaan. Het zijnde slaat als het ware zijn hand uit, grijpt naar grond en bodem, om niet in de afgrond en de bodemloosheid te vallen of te blijven zweven. Het valt neer omdat er grond is, waarop het kan neerslaan. De neerslag is het vaste, daarom slaat hij, valt hij neer en zoekt een bodem.

In deze bodem zal de betekenis van sub- in substantia gezocht moeten worden. De basis, de grondslag bepaalt de gestalte van onder af als het vaste en het lijf, het durende en blijvende. Hij is in de gestalte het meest reële door zijn geworteld zijn in de oneindige reserve van onloochenbaarheid, de aarde.

Substantia heeft het zijnde ; het is een kracht, waarmee het wortel schiet en grond slaat, neerslaat van boven af en zich in zijn gestalte handhaaft. Het ontstaan, tot een werkelijkheid worden, is hier nl. in de tegenstelling tot het gedacht-zijn, gezien als een afdalen van uit de noëtische wereld naar de stof, naar het onder, als het aannemen van een gestalte door iets wat eigenlijk onzichtbaar is, iets waarvan de betekenis zich in de noëtische wereld blijft ophouden. In het woord exsistere daarentegen wordt het ontstaan gedacht als een opstaan van onder af, van onder uit, een opstijgen uit de wereld van de stof als uit een bodem en het veroveren van een eigen gestalte uit deze bodem. Het exsistere is een worden ; het substare een blijven, zich handhaven. Het staan, het expliciete zijn, speelt zich af in de ruimte tussen dit boven en onder, tussen hemel en aarde, tussen de wereld van de volstrekte openheid, waarin alles in openheid wordt opgelost en alleen het gedacht-zijn bestaat, en de aarde, de geslotenheid, waarin alles virtualiteit is. Het blijven is zich handhaven, het zich met de handen vasthouden in de voorhandenheid en tastbaarheid tussen deze beide sferen, het boven en het onder. Hier heeft substantia zijn betekenis. Zij is het ding in zijn verworteling, zijn blijven in de werkelijkheid. Wat geen substantia heeft in deze zin, bestaat niet, valt buiten de sfeer van werkelijkheid tussen hemel en aarde.

„Quod nullam substantiam habet, non est” zegt Apuleius. Cicero zegt hetzelfde met andere woorden : „Esse ea dico, quae cerni tangive possunt… non esse ea rursus dico quae tangi demonstrarive non possunt, cerni tarnen animo atque intelligi possunt, ut si usucapionem, si tutelam, si gentem, si agnationem definias, quarum rerum nullum quasi subest corpus.” (Top. 5.27)

Apuleius gebruikt het woord substantia twintig keer en geeft er de voorkeur aan boven essentia, dat hij overigens in betekenis daaraan gelijk stelt. Zo schrijft hij : „ Οὐσιαϛ; quas essentias dicimus, duas esse ait, per quas cuncta gignuntur …et primae quidem substantiae vel essentiae primum deum esse et mentem formasque rerum et animas, secundae substantiae omnia quae informantur quaeque gignuntur et quae ab substantiae superioris exemplo originem ducunt.”15 Apuleius excuseert zich niet voor het gebruik van het woord essentia. Maar ook hij gebruikt het niet op eigen gezag ; hij schijnt trouwens niet van het woord te houden. Hij gebruikt het dan ook maar twee keer, de eerste keer blijkbaar om aan te duiden, dat het woord gevormd is om het Griekse οὐσια letterlijk te vertalen en de tweede keer om het doormiddel van „vel” gelijk te stellen aan substantia, welk woord hij dan verder vasthoudt. Hij gebruikt essentia dus alleen om het af te schaffen en er substantia voor in de plaats te stellen. Deze poging heeft geen volledig succes gehad. Essentia is gebleven en werd lange tijd zonder onderscheid met substantia gebruikt. Maar dan werd vaak wel aan substantia de voorkeur gegeven als aan het betere en meer gewone woord, vooral bij consciëntieuze taalgebruikers. Bij Tertullianus komt het veel meer voor dan essentia 16.

Marius Victorinus gebruikt substantia vaak ter vertaling van ὑπόστασιϛ, dat in zijn tijd met οὐσια  gelijkgesteld en als synoniem van exsistentia gebruikt werd, een vervlakkingsproces, dat veroorzaakt werd door het verwaarlozen van de betekenis van de praeposities. Van essentia, bij hem ook essentitas genoemd, heeft hij een afkeer.17

Substantia biedt niet de moeilijkheden, die het invoeren van essentia blijkbaar met zich bracht. Dit wordt slechts aarzelend aanvaard en blijft in de schaduw van substantia. Het blijft ervaren worden als een novum nomen, waaraan nog na eeuwen het on-latijnse te proeven is en dat op een zeer letterlijke wijze iets aanduidt, wat het Latijn eigenlijk beter en op meer Latijnse wijze met substantia kan aan duiden. In zijn werk over de Drieëenheid zegt Augustinus : „Essentiam dico, quae οὐσια  Graece dicitur, quam usitatius substantiam vocamus.” Maar juist het thema van dit werk maakt het hem moeilijk aan deze gelijkstelling vast te houden. Want het is zeer verleidelijk, het Griekse ὑπόστασιϛ, dat in de theologische twisten over de Triniteit, vooral door toedoen van de grote Cappadociërs, de betekenis van „persoon” (πρόσωπον persona) gekregen had, door substantia te vertalen. De verwarring, hierdoor in de terminologie ontstaan, heeft Augustinus niet kunnen oplossen. De Griekse formule ; μὶαν οὐσια τρεϊϛ ὑπόστασειϛ kan letterlijk vertaald worden door „unam essentiam, tres substantias”. (Trin. V.S.) Maar van de andere kant is substantia of, als men dat liever wil, essentia, toch de geijkte vertaling van οὐσια  (Trin. V.3.).

Men zou kunnen zeggen „tres personas, unam essentiam vel substantiam” (Trin. VII.4), maar ook : „tres substantias sive personas”.

(VII.6) Het woord subsistentia, dat men gaat gebruiken om ὑπόστασιϛ weer te geven, maakt de verwarring nog groter. Van een zelfs maar summiere geschiedenis dezer terminologie moet hier echter worden afgezien. Het is voldoende vast te stellen, dat nog bij Scottus Eriugena en Alcuin de woorden substantia en essentia als synoniemen ervaren worden.18 Deze gelijkstelling is historisch gerechtvaardigd. Essentia staat in de oudheid echter niet als gelijkwaardig naast substantia, maar het blijft in de schaduw ervan. Dit blijkt niet alleen uit het feit, dat het nog in de Middeleeuwen de betekenis van bezit krijgt, die de oudste en sterkste betekenis van substantia is, maar ook uit de etymologie, die Hilarius van Poitiers van het woord geeft : „Proprie autem essentia idcirco est dicta, quia semper est.” Hiermee herinnert hij aan Augustinus’ woorden over substantia „natura, substantia, vel aeternitas ab eo quod semper est.”19 Hilarius kent dus aan essentia, op grond van een etymologie van de term, de eigenschappen van substantia toe, het blijven en het duren. Op grond van een bepaalde opvatting van de essentia etymologiseert hij het woord in de richting van die opvatting. Dit etymologiseren van begrippen in plaats van woorden is kenmerkend voor de antieke en middeleeuwse etymologie en ook voor die van vele hedendaagse filosofen, zoals herhaaldelijk blijkt.

5. SUBSTANTIA ALS MATERIE

Het zijnde moet om te blijven en zo pas werkelijk te zijn afdalen in de stof, een lijf aannemen, een gestalte, waarin het staat en bestand is tegen de tijd. Dit lijf is de substantia, het materiële sediment van een werkelijke en werkende aanwezigheid.

Deze materiële betekenis heeft het woord substantie nog in het hedendaagse spraakgebruik naast die welke vanuit de filosofie in de omgangstaal overgegaan zijn, zoals : hoofdzaak, kern van de zaak. Om de betekenis van dit woord te begrijpen, moet men dus van dit materiële substraat uitgaan.

Substantie betekent niet zonder meer materie. Daarom is Schopenhauer onnauwkeurig in zijn taal, wanneer hij aan zijn „apostel” Frauenstadt schrijft, dat hij de term Substanz niet in de abstracte zin gebruikt zoals de filosofasters, die zich achter dergelijke abstracta verschansen, maar dat bij hem het woord een synoniem van materie is 20. Natuurlijk kan men substantie met materie gelijk stellen, maar dat is persoonlijke willekeur, die niet door het spraakgebruik wordt gesteund.

Wat bedoelt het spraakgebruik met substantie ? Het woord heeft er een wetenschappelijk tintje. Met wetenschap wordt tegenwoordig vooral de natuurwetenschap bedoeld. Dat het woord substantie een wetenschappelijk tintje heeft, betekent, dat het gebruikt wordt bij populariseringen van de natuurwetenschap. Het staat in de krant, wanneer er iets op chemisch of fysisch gebied te melden is. Hier volgen enkele willekeurige voorbeelden van het gebruik van dit woord in de krant. „De natuurkundigen ontdekten in de teersoorten van papier en tabak een substantie, die geïdentificeerd werd als 3.4.benzoiyrene.” „Dat tovenaars en heksen daarbij vooral van poederachtige substanties gebruik maken, was ook reeds eeuwen lang een publiek geheim.” Het Hongaarse gerecht goulash is „een dunne soeperige substantie, waar kleine vierkante knoedels op drijven.”

Deze drie berichten zijn wel voldoende om de betekenis van het woord in het spraakgebruik, zoals het daar via de taal van de filosofie vanuit het Latijn is aangespoeld, te determineren en om te zien, in welke gedaante de materie hier ter sprake gebracht wordt. Daarbij zal blijken, dat deze betekenis geheel op de antieke terug te brengen is.

Substantie wordt blijkbaar niet gezegd van alle materie, maar op de eerste plaats van de materie, waaruit iets bestaat. Dit bestaan uit… moet uiteraard niet chemisch worden opgevat; het is : het zichtbaar samengesteld zijn uit zichtbare elementen.

Substantie wordt niet gezegd van ijzer of glas ; zij zijn te hard om hun samenstelling zichtbaar te doen zijn. Voor het oog zijn zij niet samengesteld. Evenmin wordt het gezegd van doorzichtige en dunne vloeistof, waarin niets gemengd is. Deze is te dun om zichtbaar samengesteld te zijn en heeft te weinig consistentie om als een geslaagde samenstelling gezien te worden. Maar het woord substantie wordt in het spraakgebruik gereserveerd voor een stof, waarvan zichtbaar is, dat zij samengesteld is of uit samenstelling ontstaan is bv. van de neerslag, het sediment, waarin nog de aanwezigheid van de stof, waaruit het neergeslagen is, waar te nemen is. Deze betekenis van sediment had reeds het Griekse ὑπόστασιϛ. Substantie wordt in het spraakgebruik gereserveerd voor een mengsel van vaste stof en vloeistof ; de nadruk valt hierbij op het vaste en tastbare. Substantie is een vaste, maar taaie stof, die van de ene kant weerstand biedt en niet verdampt of vervloeit, maar van de andere kant zich ook laat reduceren en indrogen. Het volstrekt droge noemt men niet meer substantie, evenmin als het volkomen vloeibare of harde. Substantie heet de stof in een plooibare gedaante. Er is altijd een dialoog mogelijk tussen de substantie genoemde materie en een bewerker. Macrobius spreekt over de vochtige aarde als over een „humida substantia”. (Sat. 1.17) Wat men reeds vanaf de oudheid substantia noemt ligt tussen de ongrijpbaarheid van het vervlietende en de ongenaakbaarheid van het harde. Substantie is te situeren tussen het boven van de openheid en het onder van de geslotenheid ; zij is „sub” en zij staat, is onder en boven tegelijk. Substantie betekent de authentieke en archaïsche stoffelijkheid, waarmee het leven in een vruchtbare dialoog kan treden en waartoe ook de mens een intieme relatie heeft.

Hoe letterlijk dit genomen moet worden blijkt op verrassende wijze ook uit het volgende. Bijzonder dikwijls houdt het woord substantie in het spraakgebruik met voedsel verband. Volgens de auteur van het artikel „substantiëel” in het Woordenboek van de Nederlandsche Taal is dit wellicht het aanknopingspunt geweest voor de materiële betekenis van het adjectief. „Substantiëel voedsel” zegt Beets, wanneer hij „stevige kost” bedoelt. Stevig voedsel is het voedsel in zijn authentieke stof-gedaante en stof-gehalte. Het eten is een vruchtbare dialoog tussen het leven en de stof, een bewerken en verwerken ervan. Substantie is de stof in zijn optimale plasticiteit en assimileerbaarheid, de stof als voedsel. Het voedsel is een substantie, misschien de oersubstantie. In de archaïsche beschavingen wordt het voedsel ervaren „als bron van goddelijke levenskracht” 21. Misschien speelt in deze betekenis van substantie ook nog mee de notie van bezit, die het woord vanaf de oudheid ter sprake brengt. Bezit is voedsel, kost, kostwinning.

Ook in de Middeleeuwen hadden de vernederlandste woorden substantie en substancieus speciaal betrekking op het voedsel.22 In het Latijn van die tijd was het niet anders. Du Cange geeft onder de betekenissen, welke substantia in het Middeleeuws en laat-latijn had, op de eerste plaats aan die van „alimentum”, voedsel.23

Prudentius al gebruikt het woord in de zin van voedsel, wanneer hij van Mozes op de berg zegt, dat hij al die tijd was „carentem omni substantia”. (Cath. 7.40) Uit het verhaal in Exodus, dat hier aangehaald wordt, blijkt, dat hier niet alleen spijs, maar ook drank bedoeld moet zijn : panem non comedit et aquam non bibit. (34.28) Substantia betekent beide : vast voedsel en drank, maar in hun combinatie, niet afzonderlijk.

Reeds in de late oudheid had substantia dus de betekenis van voedsel. Het verwante ὑπόστασιϛ werd toen al eeuwen gebruikt om een bepaalde, dikke soep als „substantie” aan te duiden. Men kan hier dus wel spreken van een antiek gegeven. Het eetbaar zijn is een van de wijzen, waarop de stof substantie is, waarop het zijnde werkelijk wordt door in een concrete relatie te treden met het reeds tastbaar bestaande.

Een van de oudste betekenissen van ὑπόστασιϛ is die van sediment, neerslag, residu. Het sediment is de substantie van een stof, haar eigenlijke inhoud, haar bezit aan substantiële stoffelijkheid. „Neerslag” duidt de vorming van de substantie aan als van boven af geschiedend ; ὑπόστασιϛ haar blijven van onder af ; het is het fundament, wat onder staat en van onder af blijft staan. „Onder” is de plaats van de stof, van de tastbare werkelijkheid ; het boven geeft geen gelegenheid voor het zijnde zich in zijn zijn schrap te zetten en te handhaven.

Dit laatste is in substantia nog duidelijker dan in het Griekse woord. Hier is minder sprake van een locaal „ergens onder staan”. Substantia is iets anders dan een fundament of een substraat. Het staat niet onder als een basis, maar van onder af, op eigen basis. Dat wat boven substantia staat, is niet een deel van dezelfde structuur, zoals dat bij het Griekse woord in de zin van fundament het geval is ; het hoort er in het geheel niet bij ; het is er vreemd en misschien wel vijandig aan. Substantia is niet het fundament van iets anders, maar zelf iets fundamenteels. Het is niet een deel van een geheel, maar een eigen gestalte. Het is zelf een geheel, dat zich ertegen verzet een deel te zijn. Substantia is zelfstandig ; zij is wat blijft en zich niet laat reduceren tot een ander bestaan.

Substantia is het verbaal abstractum van het werkwoord substare. Maar ook dit woord wordt concreet gebruikt ; het is niet zozeer de aan het ding toekomende eigenschap substans te zijn als wel : id quod substat. Substantia is tegelijk ding en activiteit. Deze activiteit is het substare ; substare is een compositum van het praeverbium sub en het verbum stare. Door sub wordt hier de betekenis van stare gespecificeerd, door stare die van sub. Substare betekent dus iets anders dan subesse, ofschoon het ermee verwant is, zoals stare trouwens gebruikt wordt in de betekenis van esse. Het substare is een meer dynamische wijze van subesse. Sub-esse is : van onder zijn, ten grondslag liggen, voorhanden zijn. Dat wat voorhanden is, is het bezit, τὰ ὑπάρχοντα, dat wat van onder af begint of de leiding heeft. Wat niet onder begint is nooit werkelijk en wordt het ook nooit. Het meest werkelijke is id quod subest, wat voor en onder de hand is, die het kan toetsen. Het sub in subesse en substare is in de sfeer van dit onder en is dus veel meer dan een simpele locale aanduiding ; het duidt de locus aan, waar het staande staat en zich op-houdt.

Wat betekent de praepositie sub Zij komt voor met twee naamvallen, de accusativus en de ablativus. In beide gevallen is de richting, die door sub als praepositie of praeverbium gespecificeerd wordt, verschillend. Met de ablativus verbonden geeft het aan „van onder af naar boven”. De ablativus geeft de richting naar de openheid aan, de accusativus daarentegen de richting naar de dichtheid van het onder of binnen. Dat wat in de accusativus staat, het object van de handeling, neemt de handeling in zich op en bergt haar in zijn geslotenheid. Sub met accusativus betekent dan : van boven af naar onder. De eerste betekenis schijnt de meest oorspronkelijke te zijn. Zij komt meer voor, vooral in composita en stemt overeen met de etymologie van sub, dat wel wordt afgeleid van (e)ksup, wat zou betekenen : van onder uit, uit onder. Sub muro, onder de muur is dat wat van onder de muur af een betrekking heeft naar boven ; het sub duidt niet het gelocaliseerd zijn zonder meer aan ; ware dit zo, dan zou het niet met de accusativus verbonden kunnen worden. De accusativus bewijst door zijn optreden, dat er een richting veranderd wordt. Deze veranderde richting is : van onder af. Het sub is niet er-onder in een definitieve localisatie, maar een dynamische relatie van het lagere tot het hogere. Dit blijkt ook uit de betekenis van de praepositie in de composita. Zij betekent daar : onder met betrekking tot wat boven is, maar verder ook : heimelijk, een beetje. Deze betekenis heeft enige verduidelijking nodig. Deze verklaring kan niet uitgaan van het locale en definitieve er-onder, maar slechts van de dynamische relatie tussen de beide sferen van het boven en het onder. De betekenissen heimelijk en een beetje houden verband met de idee van het verworteld zijn in de sfeer van het onder. Het werkelijke is onder ; de werkelijkheid begint van onder af, zet onder aan. Van onder af verspreiden de kwaliteiten van het staande zich naar het hogere ; het geleidelijke van dit verspreiden is het onopvallende, daarom ook heimelijke. Het is een proces, dat zonder sprongen, op natuurlijke wijze verloopt, dat gebaseerd is op de werkelijkheid van het onder en daarom het tegendeel is van een van boven komend wonder en alles wat op-valt. Subrufus betekent „een beetje rossig” ; de rossigheid is van onder al aanwezig, steekt de kop op, begint het geheel te beïnvloeden. De aanleg, de aanzet, het begin, van waaruit een onopvallend en geleidelijk voortschrijden mogelijk is – zonder overigens noodzakelijk te zijn, want men kan ook het statische „beetje” als een aanzet voorstellen – wordt gedacht als het lagere, het fonds, de basis of de onderbouw. Het is de oneindige reserve van Virtualiteiten, waarin elke evolutie haar oorsprong neemt. In woorden als subrufus, subniger, subobscurus en subalbus is het de kleur, die ervaren wordt als iets wat zich van onder af verspreidt of van boven af als een geconcentreerd sediment neerslaat; daar ligt zij gereed om zich over het geheel te verspreiden. Misschien is de kleur, de donkere kleur vooral, het uitgangspunt geweest voor de ontwikkeling van sub in de betekenis van een beetje en heimelijk. Het lagere kleurt geleidelijk het hogere ; de kleur verspreidt zich als droesem, die in beroering is gebracht. Een kwaliteit, zo is hier de voorstelling, neemt zijn aanloop, zijn aanzet van onderaf : zijn ontstaan is een zich oprichten uit de droesem van zijn virtualiteiten. Daarom wordt de kwaliteit, die in aanleg aanwezig is of zich reeds in enige mate, als het ware beginnend en het dan bij een aanzet latend, vertoont, met sub als zodanig gekarakteriseerd. In de scala van sterkten, waarin een kleur of een andere kwaliteit zich kan doen gelden, wordt door deze praepositie de laagste als de meest fundamentele aangewezen en gelocaliseerd.

In subesse wordt het esse dus gespecificeerd tot het zijn in de sfeer van het onder, het gefundeerde, reële zijn ; de praepositie trekt het verbum in de sfeer van het onvervreemdbare, het bezit. Dynamischer dan subesse is subsidere, gaan zitten. Zitten is hier een neerwaartse beweging ; zij beweegt zich in of naar de sfeer van het onder en daarom van het werkelijke bestaan of blijven. De gestalte van het zittende en blijvende is een lijf, iets stoffelijks. Het goddelijke zitten wordt dan ook meer bepaald door de troon, waarop de godheid zit dan door de act van het zitten zelf. Het stoffelijke zitten is het blijven. Vergeleken bij het voorbijgaande of het verdampende is datgene waarvan het subsidere gezegd wordt, id quod subsidit, het achterblijvende. Subsidere betekent aldus behalve gaan zitten ook achterblijven. Maar men moet dit achterblijven niet verstaan als een gevolg van een gebrek aan snelheid in een horizontale beweging zoals het achterblijven bv. van een soldaat die langs de weg gaat zitten, terwijl zijn kameraden verder trekken ; dat is geen subsidere, maar residere. Subsidere is achterblijven in de zin van onder blijven, terwijl iets anders naar boven gaat. Subsidere is niet meedoen aan een opwaarts gerichte beweging, gericht op openheid en verdamping. Het is de beweging van het sediment, het neerslaan, een bodem zoeken. Het woord sediment ontleent zijn bestaan aan dit onder-blijven. Subsidere wordt dan ook gezegd van faex, droesem. Niets is interessanter dan droesem. Hij is tegelijk de rest en de substantie van de wijn. Hij slaat neer als een sediment, zit op de bodem, maar houdt zich daar gereed om de gehele vloeistof te vertroebelen en weer op te staan van onder af. Hij is oneindig veel meer dan iets wat overblijft; hij is iets wat blijft, de substantie of misschien de contra-substantie van de wijn. Zo is de rest een contra-totaliteit. Van de droesem uit kan men de verhouding deel en geheel, wezen en bijkomstigheid opnieuw bepalen.

Van subsidere is afgeleid subsidium. Het is dat wat achtergebleven is en onder-gehouden wordt, de reserve. Reserveren, re-servare is behouden (servare) door achter (re-) te houden of : behouden met het oog op (re-) een eventuele toekomstige nood. Reserve, subsidium is iets, wat onder en achter is, in de kelder. Voorraad, reserve is niet boven, maar beneden. Het is in het huis niet anders dan in elke gestalte, die staat en blijft; de kelder is de wortel van het huis, de locus van zijn werkelijkheidsgehalte.

Subsidium is de voorraad, de hulp, waarop men kan terugvallen in tijd van nood. Het is impliciet, niet expliciet aanwezig ; het zit, maar staat niet. Het is niet zoals οὐσια  en substantia het eigenlijke bezit, maar iets wat als het ware daarbuiten gesteld wordt, waarvan men het bestaan vergeet. Het wordt als afgeronde en voltooide werkelijkheid, ingegraven in de bodem van virtualiteiten, om daaruit als nieuw te voorschijn geroepen te kunnen worden, als het nodig is. Het is niet de substantia, maar een wortel ervan.

Het compositum substare intussen komt bij Cicero niet voor. Het betekent: staan van onder af. Het is dus de expliciete wijze van subesse, voorhanden zijn. Celsus zegt het van pus in een gezwel : „si pure substante non rumpuntur hi tumores.” (6.10) De pus dringt van onder naar boven. Van onder af staan is stevig staan op zijn basis, stand houden, zich verzetten. In deze betekenis gebruikt reeds Terentius het woord : „metuo ut substet hospes.” (Andr. 914) Het woord is waarschijnlijk zo zeldzaam, omdat het zich, zodra het door zijn verhouding met sub deze uitdrukkelijke dynamische betekenis krijgt, identificeert met subsistere : van onder af tot stand komen, stil staan, stokken, zich verzetten. Maar het van subsistere afgeleide subsistentia is een latere vorming dan substantia. Waarschijnlijk is het pas van het werkwoord gevormd, toen hierin de betekenis van het praeverbium niet meer relevant was. Het heeft iets van de kunstmatigheid van essentia, maar is in betekenis nog vager. Soms is het aan essentia in betekenis gelijk, dikwijls ook aan exsistentia, persona of substantia. Voor het onderzoek naar de betekenis van het woord substantia is het van geen belang.

Substantia wortelt in de betekenis van substare. Het is het van onder af zich te weer stellende en zijn bestaan handhavende, het ding in zijn weerstand, de kern van het bestaande of liever : het bestaande als kern, als onverbrekelijke eenheid. Dat wat buiten en boven de substantia staat, behoort niet tot hetzelfde geheel. Eerder is het te zien als datgene, waartegen de substantia zich te weer stelt. De substantia is een eenheid ; zij wordt steeds meer een eenheid door haar volhardend en verhardend staan en blijven. De tegenstelling tot de accidentia is niet met de substantia geboren ; substantia en accidens horen niet bijeen en behoren niet tot dezelfde zaak. Naar de betekenis van het woord genomen is het accidens dat wat de substantia overkomt, overvalt, dat waar zij zich tegen verzet.

De substantia is het „Beharrliche”, „der Bestand” van een zaak, de kern van de zaak als de zaak zelf, de zaak als het belangrijke dat blijft bestaan en behouden wordt; zij is het waardevolle dat in stand gehouden wordt, dat men niet loslaat en laat oplossen. In deze zin is zij het bezit. In substantia in de betekenis van bezit treedt weer de wederkerigheid op van het blijven en het houden, staan en stellen, zijn en kennen, de identiteit van de wil tot blijven en staan in substantia, het bezit, en de wil tot in stand houden bij de bezitter.

Substantia is de inhoud, die zich binnen houdt en binnengehouden wordt. Substare betekent voorhanden zijn. Voorhandenheid en bezit zijn identiek in hun relatie tot de hand van de bezitter of beschouwer. De hand is het instrument van de beschouwelijkheid. De zin van het bezit is niet, dat het de mens werk in handen geeft, noch dat het hem een sociaal prestige geeft onder zijn medemensen, maar dat het zin geeft aan zijn lege handen en zijn open ogen, dat het de eenzaamheid van de mens onder de dingen opheft en hem wortelt in de wereld. Het vult de openheid van het bestaan en verlost de bezitter van het opgelost worden in een volstrekte openheid. Het bezit settelt hem en verhindert hem te zweven ; de eigendom, het kapitaal geeft hem zijn eigenheid en constitueert zijn zelf, zijn „caput”. Maar het is vooral de relatie van dit zelf tot iets wat niet in twijfel te trekken is, de materia en de geborgenheid van haar maternitas.

Ook in de zin van bezit is substantia dus wat substantie in de zin van materie is : een midden-positie tussen de openheid van de wereld en de geslotenheid van de aarde. Het bezit is, vanuit het Latijnse woord gedacht, het voorhandene ; het is er voor de handen, om zin te geven aan hun leegheid. De voorhandenheid, die in substantia en substare ter sprake komt, is dus meer dan een simpel er-zijn ; zij is het reële, stevige, tastbare zijn en blijven. Zij bedriegt de handen niet, ontglipt haar niet als een ijdel denkbeeld, maar kan door de handen betast, gehandhaafd en zelfs bewerkt worden. Zoals de οὐσια is de substantia iets wat er is, wat er in alle omstandigheden is, waarvan het bestaan niet in twijfel getrokken kan worden.

Ook dit zegt het Latijnse woord ; substare is het gefundeerde, zekere staan. Stare heeft in het Latijn ook de betekenis van : zeker zijn, vast staan ; stare is ook het expliciet zijn op de wijze van het zeker zijn. De substantia, het bezit, is de gefundeerde zekerheid van het zijn. Bezitten is geen hebben, maar een zijn. Door te bezitten in de omschreven betekenis heeft de bezitter het zijn en blijft hij in het zijn.

Substantia betekent bezit in de zin van : gezamenlijke bezittingen. Zij is het hele „hebben en houden”. Het is een totaliteit. Een afzonderlijk deel van het bezit is geen substantia. Zoals zijn Griekse equivalent duidt ook het Latijnse woord het bezit aan in zijn collectiviteit. In deze betekenis wordt het woord aangetroffen in dezelfde periode, waarin het ook „wezen” of „wezenlijke inhoud” betekent bv. bij Quintilianus (Deel. XIV.3) en Tacitus (Dial. 8) en bij de grote juristen van deze en de volgende eeuw : Papinianus, Paulus en Ulpianus. Ondanks zijn afwezigheid bij Cicero en Caesar wordt het dus als een goed Latijns woord ervaren en geaccepteerd. Stilisten als Hieronymus en Prudentius gebruiken het dan ook zonder bezwaar in deze betekenis.24 De eerste vormt er zelfs het diminutivum „substantiola” van, „bezittinkje, erfdeeltje” 25, een spelletje, dat men moeilijk schijnt te kunnen spelen met een woord, dat ongebruikelijk is – of wordt het spelletje door een gevoelige schrijver hier juist aangewend als excuus voor het gebruik van een ongebruikelijk woord ? Echter in zijn meest serieuze werk, de vertaling van de Bijbel in het Latijn, gebruikt hij substantia tientallen malen, bijna uitsluitend in de betekenis van bezittingen, have en goed. In de Septuaginta beantwoorden hieraan de meest uiteenlopende woorden voor erfdeel, bezit, inkomen en rijkdom. Zelden heeft de Griekse tekst hier inóaxaaiq, maar dan in een andere zin dan van bezit, ofschoon het die wel kan hebben. In ps. 68.3 „infixus sum in limo profundi et non est substantia”, waar het Griekse woord „vaste bodem” moet betekenen, is substantia in een ongewone betekenis gebruikt, waarschijnlijk in etymologische aansluiting aan de Griekse die dus wel ter vergelijking naast het Hebreeuws gelegd zal zijn. De nieuwe vertaling verbetert dan ook : „non est ubi pedem figam”. In Ps. 38.8. heeft het Griekse woord de niet ongewone betekenis van „vast vertrouwen” ; hier vervangt de nieuwe vertaling het Hieronymiaanse graecisme substantia door fiducia. Een nauwkeuriger onderzoek van deze gevallen zou echter het Hebreeuws in de beoordeling moeten betrekken.

Ook in het Nieuwe Testament heeft substantia gewoonlijk de betekenis van bezit. In de brieven van Paulus wordt echter ὑπόστασιϛ;- substantia ook in andere zin gebruikt en betekent daar soms weer „vertrouwen” (2Cor. IX.4 ; XI.7), „overtuiging” (Hebr. III. 14)!, „vaste bodem” (Hebr. XI.1) of „wezen” (Hebr. 1.3), maar ook „bezit, goederen” (Hebr. X.34). Deze betekenis van materieel bezit, dat de mens als zijn eigendom toekomt, hem in zijn eigenheid stelt, heeft het in de omgangstaal gewonnen. Maar de scheiding is niet scherp te trekken, omdat er een wederkerigheid is tussen de ene en de andere betekenis.

De betekenissen, welke volgens Du Cange in het Middeleeuws Latijn aan substantia gegeven werden, hebben bijna uitsluitend betrekking op het materiële : voedsel, materie, massa, vruchtbaarheid, rijkdom, goederen. Ook de glossaria leggen op deze betekenis de nadruk.26

Substantia bestrijkt nu de gehele wereld van het bezitten. Het woord betekent niet alleen het voorhandene als zodanig, maar ook het bezit in zijn omvang, de rijkdom. Zo gaat het in de moderne talen over. „Daer vrede is, vermeerdert de substantie”. (Anna Bijns) Het woord duidt het bezit niet alleen aan in zijn blijven, maar ook in zijn groeien, in zijn vruchtbaarheid en in zijn specifieke gedaante : een bepaalde bron van inkomsten. Vanaf de tiende eeuw gaat substantia aldus datgene aanduiden, wat in die tijd de bron van inkomsten, het bezit bij uitstek was : „praedium, unde bona percipiuntur.”27

Het is een hoeve met grond, die verpacht wordt. Ook essentia, begonnen als kunstmatig gevormde term met uitsluitend abstracte betekenis, heeft zich zijns ondanks, waarschijnlijk wel doordat het zo lang aan substantia gekoppeld is geweest en misschien gedreven door de noodzaak van een intieme relatie tussen dat wat als bezit en dat wat als wezen gedacht wordt, in deze richting ontwikkeld.

Misschien is in deze sfeer de oorsprong van het Duitse woord „Anwesen” te zoeken, dat eveneens boerenhoeve betekent, en dat Heidegger, omwille van het element „wesen” en zijn betekenis in de richting van bezit als vertaling van οὐσια boven Substanz verkiest. Ongelukkigerwijze doet hij dat echter in een passage, waarin hij de nadruk legt op de „Ständigkeit” van het zijn volgens het Griekse denken. „Das in sich hochgerichtete Da-stehen, zum Stand kommen und in Stand bleiben verstehen die Griechen als Sein.”28 Deze Ständigkeit komt echter noch in het Griekse, noch in het Duitse woord ter sprake, wel in het Latijnse. In een zeer interessant en van grote taalkundige belangstelling en feeling getuigend hoofdstuk „Zur Grammatik und Etymologie des Wortes „Sein” komt hij tot de volgende bevindingen :

„Sein” sagt für die Griechen : die Ständigkeit in dem Doppelsinne :

1. Das In-sich-stehen als Ent-stehend (φύσιϛ)

2. als solches, aber „ständig” d.h. bleibend, Verweilen (οὐσια)29

Merkwaardig is dus deze uitspraak niet alleen, doordat ook in Heidegger’s etymologieën in de genoemde Griekse woorden de notie staan geheel ontbreekt, maar vooral omdat de Latijnse woorden, waarin deze zeer uitdrukkelijk voorkomt en die met veel minder moeite en gewelddadigheid deze dubbele zin van zijn-worden en zijn-blijven zouden kunnen krijgen nl. exsistentia en substantia, met nadruk verworpen worden, niet op grond van hun etymologie, maar om hun belast zijn met „Gedankenlosigkeit”.31 Voor die Grieken, zegt Heidegger, betekent Existenz – dat hij uit het Grieks afleidt! – het niet-zijn.32 De vertaling Substanz voor οὐσια  „verfehlt allen Sinn”, product ais zij is van „die übliche Gedankenlosigkeit”.31 Ditzelfde zou gelden voor andere Latijnse filosofische termen, die Griekse begrippen weergeven. Ook volgens Heidegger is het Grieks – met het Duits uiteraard – dé taal bij uitstek, waarin denken überhaupt maar mogelijk is.32

Hierbij zijn verschillende critische opmerkingen te maken.

Vooreerst is niet Substanz, maar substantia de – of liever een – vertaling van οὐσια . Tussen het optreden van substantia en dat van Substanz liggen ettelijke eeuwen, waarin men de Gedankenlosigkeit beter zou kunnen localiseren dan in de Romeinse denkers, die met grote zorg en moeite en dus waarschijnlijk wel niet geheel gedachtenloos – al was het ook zonder eigen gedachten – gezocht hebben naar Latijnse equivalenten voor de Griekse termen. Op de tweede plaats is deze Gedankenlosigkeit niet per se eigen aan het gebruik van Latijnse termen ; zij kan evengoed geconstateerd worden in het gebruik van de aangehaalde Griekse termen. Men kan zeker niet de gehele Griekse filosofie stellen op het niveau, dat Heidegger zo graag toekent aan haar oudste vertegenwoordigers. Het is dan ook de vraag, of de aangehaalde termen bij dé Grieken wel de zin hebben, die Heidegger daaraan – puttend uit zijn eigen rijkdom – geeft. Wanneer dit niet het geval is, is de gehele beschuldiging van Gedankenlosigkeit aan het adres van de gebruikers van substantia een slag in de lucht, voortkomend uit een romantisch idealiseren van het Griekendom.

Op de derde plaats duiden, zoals gezegd, niet deze Griekse, maar wel de Latijnse woorden het zijn in worden en blijven aan als een staan, zodat zij wat dit betreft, te prefereren zouden zijn, wanneer men, zoals Heidegger zo gaarne doet, van de etymologie uitgaat.

Op de vierde plaats schijnt Heidegger niet te weten, dat het Latijnse woord substantia behalve de betekenis „wezen” ook die van „bezit” met οὐσια gemeen heeft. Wanneer dit als een voortreffelijkheid moet worden aangemerkt, moet het dus als vertaling daarvan hoger worden aangeslagen dan Anwesen, dat juist de wijsgerige betekenis geheel mist en is het zelfs beter geschikt om de Ständigkeit van het zijn uit te drukken dan het Griekse woord. Het niveau van denken, waaruit deze vertaling afkomstig is, doet hier minder ter zake ; het gaat alleen om de Nennkraft van het woord. Dat waren dan enige redenen om deze „Rettungen der Substanz” te ondernemen of „Rettungen des Lateinischen” zo men wil. Want juist in dit verband zou een bezinning op de etymologie van het woord substantia verhelderend zijn geweest en met name hebben geleerd dat het Latijn hier treffender spreekt dan zelfs het Grieks.

Ziet men af van de vorm Substanz, waarin deze Latijnse Nennkraft wordt verduitst en verduisterd, dan zou substantia wellicht in het Duits beter dan door Anwesen te vertalen zijn met „der Bestand”. Dit woord heeft met οὐσια  en Anwesen de voortreffelijkheid gemeen, dat het zowel in de sfeer van het bezit als in die van het wezen past. Het is de voorraad, maar ook de kern van de zaak, het eigenlijke, vaste bestaan, waardoor het bestaande blijft en voortbestaat. Daarom kan het ook als vertaling van ὑπόστασιϛ gebruikt worden33. En bovendien geeft ook dit woord uitdrukking aan de Ständigkeit van het zijn, die in substantia ter sprake komt.

6. ETYMOLOGIEËN EN VERTALINGEN

De samenstelling van het woord substantia is vrij doorzichtig. De afleiding ervan schijnt dan ook geen enkele moeilijkheid te bieden. Het is echter zaak hierbij niet alleen rekening te houden met de samenstellende simplicia, maar ook met de specifieke betekenis van het compositum ; een elementen-etymologie is gewoonlijk waardeloos.

Een tweede gevaar is, dat men in het woord de betekenis tracht te ontdekken, die men aan de filosofische term toekent en dat men dus eigenlijk begrippen in plaats van woorden gaat etymologiseren. Wanneer er dus een grote eenstemmigheid heerst in de etymologieën, zoals die in de loop van de eeuwen van substantia zijn gegeven, dan is dat misschien minder te danken aan de doorzichtigheid van het woord dan aan een zekere onoplettendheid met betrekking tot beide gesignaleerde gevaren.

Bij Boëthius reeds heeft substantia de betekenis van een op zich bestaand subject van bijkomstigheden, welke later klassiek geworden is, zo stelt Sassen vast. Boëthius etymologiseert de term dan ook in die richting : „substat quod aliis accidentibus subiectum quoddam, ut esse valeant, subministrat; sub illis enim stat, dum subiectum est accidentibus.”34 Substantia wordt hier bepaald in zijn relatie tot de accidentia, beide niet als woorden, maar reeds al technische termen genomen. Is de substantia dan zelf een accidens, dat door een relatie te bepalen is en moet zij niet eerder naar haar inhoud bepaald worden? Waarom is er sprake van „aliis accidentibus”: zijn dat „andere accidentia” of misschien „andere dingen nl. accidentia”? Gebeurt dit wonder wel vaker, dat de etymologie van een technische term precies die betekenis oplevert, welke men pas eeuwen na het ontstaan van dat woord daaraan is gaan hechten? Dat zijn enkele vragen, die men zich kan stellen naar aanleiding van zulk een woord-definitie, maar die met de etymologie slechts indirect verbonden zijn.

In dezelfde zin als Boëthius etymologiseert Thomas van Aquino de term substantia : „substantia … cuius actus est substare”. „Nomen enim substantiae imponitur a substando”. Dit substare is dan weer een stare sub accidentibus, een grondslag vormen : „secundum vero quod… supponitur accidentibus dicitur hypostasis vel substantia.”35

De etymologie, die Erdin geeft is in de grond geen haar beter: „Substantia geht etymologisch auf substare (= darunterliegen, zu Grunde liegen) zurück. Was nun der aüszeren Erscheinungen eines Dinges zu Grunde liegt, ist sein eigentliches Sein, seine Wesenheit.”36

Hier wordt stare zelfs vertaald met „liegen”. Wat in deze etymologieën, die ongetwijfeld als representatief mogen gelden, taalkundig ondoordacht is, wat het hun onmogelijk maakt rekenschap af te leggen van de voornaamste betekenis van substantia, die van bezit, komt in het kort op het volgende neer. Ten eerste wordt substantia hier zonder meer met ὑπόστασιϛ gelijk gesteld wat betreft hun etymologie. Nu betekent dit woord soms inderdaad grondslag of fundament, maar substantia heeft deze betekenis nooit. Het sub in substantia is veel minder ruimtelijk, veel minder in de zin van „er-onder” te verstaan dan het ὑπό in ὑπόστασιϛ. Dit houdt misschien verband met het verschil in betekenis tussen stare en ἵστημι; dit Griekse verbum betekent niet stare, staan, maar statuere, stellen, en in het medium gaan staan, sistere.

Op de tweede plaats is substare iets geheel anders dan stare sub. Het verschil tussen beide is ten minste even groot als dat tussen de beide getallen 12 en 21, of liever 12 en 2,1. Het eerste is een compositum, het tweede een simplex, waarbij toevallig een praepositie verschijnt ; en deze hoort niet bij stare, maar bij een substantivum, dat in dezelfde zin verwacht moet worden nl. accidentia. Ook heeft substare als compositum de dativus bij zich, niet de ablativus.

Op de derde plaats wordt deze etymologie blijkbaar niet bepaald door de betekenis van het woord substantia, maar door een filosofische opvatting, die weer niet alleen substantia, maar substantia in zijn relatie tot de accidentia betreft, die het wezen van substantia bijna denkt als een relatie tot de accidentia, een opvatting, welke in het geheel niet door het woord verantwoord wordt. Een en ander doet dus aan de waarde van deze etymologieën wel enige afbreuk.

Wanneer in de oudste bronnen substantia ter sprake komt, is van de accidentia geen sprake en waar van accidentia gesproken wordt, blijft de substantia onvermeld. Een etymologisch verband tussen die twee bestaat niet ; hiervoor zou nodig zijn, dat zij als tweeling ter wereld gekomen zijn. Wil men hen op grond van een etymologie van beide woorden afzonderlijk, met elkaar in verband brengen, dan zal deze relatie geheel anders gedacht moeten worden. In de afleiding van substantia behoort dus het accidens niet vermeld te worden.

Zozeer benoemt echter Boëthius de substantia vanuit haar behoren tot de accidentia, dat hij weigert nog van een substantie te spreken, wanneer er van accidentia geen sprake meer kan zijn. Daarom zegt hij van God, bij wie zijn en groot-zijn, zijn en rechtvaardig-zijn etc. identiek zijn, zodat deze „eigenschappen” dus geen accidentia meer zijn, dat hij eigenlijk geen substantia genoemd kan worden : „substantia in illo non est vere substantia, sed ultra substantiam” 37.

Hieruit blijkt dus dat niet alleen de filosofische opvatting over substantia de etymologie van het woord beïnvloedt, maar dat deze etymologie op haar beurt ook weer gebruikt kan worden, om bepaalde wijsgerige opvattingen te versterken. Wordt daarentegen de term losgemaakt uit het etymologisch verband, dan kan hij niet alleen gebruikt worden om het goddelijk wezen aan te duiden, maar kan de ontwikkeling zelfs het andere uiterste bereiken, zodat substantia dan uitsluitend voor dit wezen wordt gereserveerd, zoals bij Giordano Bruno en Spinoza.

Deze gebruikelijke etymologie corrigerend kan men dus zeggen, dat substantia, naar de betekenis van het woord beschouwd, iets geheel anders is dan een grondslag, die ergens onder staat of een onderbouw, die eigenlijk pas compleet is door een daarop aangebrachte bovenbouw. Zij is geen substraat, suppositum, subiectum ; dit alles is passief, ontvangend ; substantia daarentegen is geheel actief. En deze actieve totaliteit is voltooid en autonoom. Wanneer het accidens, de bijkomstigheid hier bij komt, ontstaat er niet een nieuwe totaliteit, maar wordt het zgn. suppositum geactiveerd tot een actie voor eigen behoud. Wezenlijk voor de etymologische betekenis van substantia is de aanduiding van het staan als blijven. De relatie welke het aangeeft, is er niet een van bijeenhoren, maar van weerstand ; de weerstand echter van het blijvende zal gezien moeten worden als een weerstand tegen de tijd, het gebeuren, id quod accidit. Dit karakter van „Bestand” wordt door de aangehaalde etymologieën niet gereleveerd.

Maar behalve deze schaarse en nogal eentonige etymologieën dienen ook de vertalingen van substantia in het onderzoek betrokken te worden. Want evenzeer als de etymologie openbaart ook de vertaling een taalkundige kijk op en een verantwoording van het vertaalde woord ; als herschepping daarvan sluit zij in zekere zin ook een etymologie in. Een goede vertaling moet het vertaalde woord in zijn concrete betekenis geheel en ondubbelzinnig vervangen. Een vertaling van substantia zou dus de inhoud van dat woord zelf moeten hebben, dus bezit en wezen tegelijk moeten betekenen en bovendien de mogelijkheid van de terminologische ontwikkeling daarvan in zich moeten dragen. Men kan hieruit wel concluderen, dat een adequate vertaling van substantia in één gelijkwaardig woord tot de taalkundige onmogelijkheden behoort. Het vertalende woord zou dezelfde ontwikkeling moeten hebben doorgemaakt als het vertaalde en eigenlijk ook nog dezelfde etymologische structuur moeten hebben. Dit geval doet zich uiteraard nauwelijks voor. De paralleliteit van οὐσια en substantia, die niet op een gelijke etymologische structuur gebaseerd is, blijft er niet minder merkwaardig om, ook al neemt men aan, dat zij enigszins kunstmatig is bevorderd. Het is dus bij voorbaat te verwachten, dat de vertalingen van substantia vertalingen zullen zijn van de term, niet van het woord, en dat men in het gunstigste geval bij pogingen om datgene, wat men onder substantia in de filosofie verstaat, in de eigen taal te verwoorden, zich door de etymologie laat inspireren.

Deze moeilijkheden maken intussen wel duidelijk, waarom de vertalingen van substantia betrekkelijk laat verschijnen. De Middeleeuwse mystici in het Nederlands taalgebied, die allerlei termen uit het Latijn in de volkstaal vertalen, laten substantia onvertaald; het woord wordt als een corpus alienum binnen de eigen taal gebracht: substancie. Dat substantie in het moderne spraakgebruik zo merkwaardig goed aan de antieke betekenis beantwoordt, is misschien hieruit te verklaren.

Het mystieke denken, dat zich het eerst van de volkstalen is gaan bedienen, brengt ook de eerste vertalingen van substantia, uiteraard als term. Notker († 1022) vertaalt het met „ding”38. Deze nogal vage vertaling, waarin misschien het ding zelf, gesteld tegenover zijn eigenschappen bedoeld is, is wellicht in verband te brengen met een wijsgerige traditie, waarin res en substantia gelijk gesteld worden. Fuchsperger, auteur van een Duits Compendium der Logik (1533) geeft „eigentlich Wesen”39. Hier wordt duidelijk vanuit de tegenstelling substantia-accidens gesproken, zoals in een tractaat van deze aard te verwachten is.

In zijn „Dialectike ofte Bewijsconst” uit 1585 heeft Simon Stevin voor substantia „grond”, een woord, waarmee hij ook andere Latijnse termen vertaalt.40 Grond is echter fundamentum, wat iets anders is als substantia. In hetzelfde jaar verschijnt echter ook de meest succesvolle vertaling van substantia nl. zelfstandigheid. Dit woord heeft alle andere vertalingen overvleugeld en is zozeer tot een synoniem van substantie geworden, dat het ook de materiële betekenis van het woord overgenomen heeft, ofschoon het ongetwijfeld ontworpen is om de filosofische term te vertalen. „Een zelfstandigheid” is in betekenis gelijk aan een substantie, een vochtige stof. Het woord treedt het eerst op in een anoniem werk, getiteld „Ruyhg-bewerp van de Redenkaveling” bij Plantijn te Leiden verschenen in 1585. Tevoren werd het, voorzover nagegaan kon worden, niet gebruikt in het Nederlandse taalgebied. Kiliaen kent het woord niet41. Maar misschien heeft d onbekende auteur geweten, dat reeds Eckart substantia vertaalde met „stende Wesen” of „selbstende Wesen” *s en deze vertalingen over genomen.

Eveneens in 1585, te Leiden bij Plantijn, verscheen een berijmde logica „Kort Begrip des Redenkavelings” ; substantia wordt hier vertaald met „zelfstand”424344. Is deze verkorte vorm nog een herinnering aan Eckart of wordt hij alleen gebruikt omwille van rijm of metrum?

Van nu af treedt het woord regelmatig op in wijsgerige verhandelingen. Ook Spinosa gebruikt het in zijn „Korte Verhandeling” (1.9). Wellicht is onder invloed van deze wijsgeer door Leibniz een poging gedaan om de term „Selbstand” in het Duitse spraakgebruik in te voeren ; deze poging is niet gelukt44. Dat het woord „zelfstandigheid” algemeen aanvaard werd, blijkt ook hieruit, dat Vondel het, 60 jaar nadat het voor het eerst was opgetreden, in zijn Altaergeheimenisse gebruikt. (11.685) Is dit succes te verklaren uit de juistheid van deze vertaling? Axters noemt het een treffende vertaling en het is ongetwijfeld waar, dat zelfstandigheid de inhoud van de term substantia treffend weergeeft. Omdat zij van hieruit het gehele woord veroverd heeft – behalve in zijn betekenis van bezit – is het niet gemakkelijk het woord te horen, zoals het is gevormd nl. niet als synoniem van substantie in het spraakgebruik, maar als abstracte term. Wel is aan het ontbreken van een vertaling van sub – en het optreden van het toegevoegde element zelf – te merken, dat hier vanuit de wijsgerige opvatting van substantia gesproken wordt en vanuit de tegenstelling tussen het op zich zelf staande ding en de accidentia, die slechts bestaan in iets anders als drager. Van substantia in de zin van bezit kan het Nederlandse woord nooit de vertaling zijn. Het vertaalt dus niet het gehele woord, maar de term en deze weer vanuit een bepaalde opvatting van de tegenstelling tussen substantia en accidentia. Vanuit deze tegenstelling spreekt ook de jongste en meest letterlijke vertaling van de term door „onderstandigheid”, waarmee de ontvankelijkheid voor nadere bepalingen van het eindige zelfstandige wordt bedoeld.

7. SUBSTANTIE EN ACCIDENS

Het bezwaar tegen de gebruikelijke etymologie van substantia is dus, dat zij geheel en al gedacht wordt vanuit de relatie tot de accidentia. Het is echter zonder meer duidelijk, dat een factor, die bij het ontstaan van een woord niet actief is geweest, niet bij de etymologie daarvan betrokken kan worden. Antieke en Middeleeuwse etymologen waren echter gewoonlijk naïef genoeg om te veronderstellen, dat de woorden ontstaan waren in de betekenis, waarin zij ze gebruikten en in de klank, waarin zij ze hoorden. Dit vooroordeel doet hen substare verstaan als stare sub. Substare betekent echter nooit staan onder, maar stil staan en zich schrap zetten van onder af. Dit zich schrap zetten houdt twee dingen in: ten eerste een zich verwortelen in het bestaan, een blijven, en ten tweede een verzet tegen het van bovenaf dreigende. Staande wil de substantia niet verzinken in het onder, maar van onder af staande wil zij niet opgelost worden in het boven. Het woord substantia in de concrete betekenis van res quae substat verwijst dus naar iets cui substat, waaraan het weerstand biedt, niet naar id sub quo stat, waaraan het een basis geeft. De relatie die het impliceert, is de weerstand, de poging een relatie uit te sluiten.  Substantia is, etymologisch gezien, de onbeperkt reduceerbare, situeerbare, maar niet op te lossen en zich tegen oplossing en opheffing verzettende concrete oneindigheid van het ding.

Al is het dus onjuist substantia te etymologiseren vanuit een bepaalde filosofische opvatting van haar verhouding tot de accidentia, toch ligt het voor de hand, in een etymologische beschouwing ook de relatie, die het substare impliceert ten opzichte van het object van de weerstand te betrekken en zich in de lege plaats, die het woord laat, de accidentia te denken, waarbij het nu reeds duidelijk is, dat deze relatie, die eigenlijk het uitsluiten van een relatie is, in de etymologie een geheel andere gedaante zal hebben dan in de traditionele wijsbegeerte. Daarom wordt er nogmaals op gewezen, dat hier alleen vanuit de etymologie gesproken wordt.

Accidens dan is het participium van een verbum, dat samengesteld is uit ad en cadere. Men zou het kunnen vertalen met „toe-val”, ware het niet, dat dit woord reeds een geheel andere betekenis gekregen heeft en bovendien het deelwoord niet nauwkeurig vertaalt. Het ad in accidens betekent „naar” en kan gesteld worden naast en tegenover in met de accusativus. Ad is : tot aan de grens van… in is: tot binnen in… Het accidens dringt niet binnen in datgene, waarheen het valt, cadit. Het kan er geen geheel mee vormen, vermoedelijk, omdat het daardoor weerstaan en afgestoten wordt. Het blijft erbuiten en dringt niet door tot de totaliteit.

Accidens is het participium van een onpersoonlijk gebruikt werkwoord : accidit. Het is te vergelijken met het Griekse συμβεβηκόϛ waarvan het als vertaling optreedt in de latinisering van de Griekse filosofie. Het Griekse woord is het participium perfecti van een even eens onpersoonlijk gebruikt werkwoord συμβαίνει, het gebeurt, het gevalt. Het wordt gesteld tegenover οὐσια zoals accidens tegenover substantia. De tegenstelling tussen beide is die van zijn en gebeuren. Accidens is het gebeurlijke, onpersoonlijk. Accidit, συμβαίνει is: het gebeurt. Dit onpersoonlijke, onverwachte geeft een bepaalde kleur aan de relatie tussen substantia en accidens. Het accidens is niet dat gebeurende, dat door toedoen van iemand gebeurt, of dat de substantia over zich zelf neerhaalt, maar het brute, onpersoonlijke gebeuren, dat even onpersoonlijk komt als regen, hagel of ongelukken, die daarom ook accidenten heten.

Deze onpersoonlijke gebeurtenis is hier gedacht als een cadere, een vallen. Het brute gebeuren komt vallende over het zijnde en de substantia, het overvalt haar. Het vallende is het structuurloze, het onpersoonlijk gewordene ; het heeft zich in het engagement, de relatie verloren en wordt meegesleurd. Substantia is hier het tegendeel van: het houdt stand. Het vallende verliest zijn stand en zijn verticaliteit.

Het ad in accidens zegt, dat het accidens aan de substantia toevalt, ten deel valt, haar aanvalt en overvalt; het is de loop der gebeurtenissen met betrekking tot, gericht op de substantia, maar niet tot haar kern doordringend, die in dit praeverbium ter sprake wordt gebracht. Het gebeurlijke in accidens is dus iets dynamisch ; het is de horizontale beweging – tegengesteld aan de verticale stilstand – die gebeuren heet. En deze wordt hier onpersoonlijk gedacht dwz. niet gedragen door een nader te omschrijven, substantieel wezen. Als partcipium heeft accidens eerder een verbaal dan een nominaal karakter. Het is geen zelfstandig naamwoord – dus ook niet een bijkomstigheid – maar een werkwoord. Het wordt met de dativus verbonden bv. bij Seneca : „accidens alteri id est sapientiae” (Ep. 117.3) en bij Quintilianus, wanneer hij, sprekend over Theodorus’ opvatting “περί οὐσιαϛ και συμβεβηκότων” deze titel vertaalt met „de eo an sit et de accidentibus ei, quod esse constat”. (Inst. III.6.36.) Hier worden de accidentia genoemd zonder dat het woord substantia vermeld wordt; de context maakt echter duidelijk, dat bij Quintilianus datgene bedoeld is, wat later substantia heet. Het accidens, id quod accidit, benadert een object op indirecte wijze, beïnvloedt door zijn cadere een substantie, iets wat zich tegen die invloed verzet. Het accidens is niet, „een” accidens, een ding met een bepaalde wijze van zijn, maar een gebeuren, dat de substantia in zijn maalstroom dreigt mee te sleuren. Hieruit blijkt, dat de vertaling „bijkomstigheid” etymologisch niet juist is, nog afgezien van de vraag, of men door zo te vertalen niet het accidens substantiveert en van de substantia een accidens maakt, dat als het ware tot voorzitter van de andere accidentia gekozen wordt. Accidens is niet datgene wat bij de substantie komt als een bijkomstigheid, die haar verrijkt, iets wat aan haar min of meer in juxtapositie wordt toegevoegd, een eigenschap, die even goed zou kunnen ontbreken en die daarom bijkomstig of toevallig genoemd kan worden, maar datgene wat haar, zonder haar toedoen, overkomt, overvalt. Het accidens komt niet bij de substantia, maar overkomt haar. In het Latijn kan deze tegenstelling tussen, erbij komen en overkomen nog treffender geformuleerd worden : accidens non est id quod accidit  substantiae, sed id quod accidit substantiae. Accidens is het accident, dat de substantie overkomt, wanneer de storm van het gebeuren haar overvalt in de windstilte van het zijn ; het is de aanval van de tijd op de substantia en haar duur. Het is niet het bijkomstige, maar het gebeurlijke in de zin van het betrokken zijn in gebeurtenissen, het geëngageerd zijn van de substantia in de stroom van de tijd. Het accidens is de casus, het lotgeval en de naamval van de substantia ; de tijd verbuigt haar als een substantivum.

De etymologie van de woorden substantia en accidens geeft dus een aanwijzing voor een totaal andere opvatting van hun beider relatie, welke hier uiteraard alleen geschetst kan worden als aanvulling en consequentie van deze etymologie. Substantia is dus niet iets wat staat onder een toren van bijkomstigheden. Zij is zelf een staande, een toren, die zich verzet tegen wat hem overkomt en wat over hem komt. Het overkomende accidens komt vallend van boven ; het verzet, ook het verzet van een toren, komt van onder en put zijn kracht uit zijn geworteld zijn. Dit drukt het sub van substare en substantia uit. Het benoemt de relatie van het lagere tot het hogere in dynamische zin, als de spankracht van het zich handhavende. Substare is staan en zich te weer stellen tegen het van boven aanvallende of dreigende ; substantia is het ding in zijn verzet tegen de gebeurtenissen, die het uit zijn verworteld-zijn dreigen weg te spoelen om het in de openheid van het gebeuren te doen vervlieten en vervagen. Substantia staat, blijft staan en verzet zich tegen het over haar komende geschieden. Het is de poging zijn stoffelijkheid als kern te handhaven en niet in de storm van het geschieden tot een stofwolk te worden, die verwaait in de wind. Substantia is het zich aan de geschiedenis onttrekkende, het verzet van het bestaande tegen de geschiedenis. Substantia is het blijvende ; het geschieden is het tegendeel hiervan en de omkering van het worden nl. ver-worden. Substantia is ook : datgene in het bestaande, dat erin slaagt zich aan de geschiedenis te onttrekken, haar te overleven, het onveranderlijke wezen, dat blijft bestaan en de geschiedenis doorstaat, verduurt. De geschiedenis schept in de substantia een onderscheid tussen het eigenlijke en het oneigenlijke ; zij is het proces, dat het oneigenlijke vernietigt en het eigenlijke, substantiële openbaart. Het accidens is de crisis van de substantia. Het oneigenlijke verliest zich in de geschiedenis, die, aldus gezien, een voortdurend variëren van oneigenlijkheden is en de stofwolk van on eigenlijkheden en „bijkomstigheden”, waarin de substantia verborgen wordt. Pas wanneer men deze wolk, de geschiedenis, wegdenkt, door denken verwijdert, is zij zinvol; zonder het denken is zij een zinloze stofwolk.

Het accidens is dus, gezien in zijn behoren tot de substantia, niet het bijkomstige, dat erbij komt, maar eerder dat wat eraf gaat, wat zij verliest in de storm van haar engagement in de tijd en wat als stof verpulvert in de hete wind van het gebeuren. Pas de geschiedenis leert wat bijkomstig is ; tevoren is er geen onderscheid. Maar zodra het bijkomstige bijkomstig blijkt te zijn, moet het eerder oneigenlijk heten, niet behorend bij de substantia. Het bijkomstige bestaat niet dan in een voorspelling van de toekomst, die het als zodanig zal onthullen ; zodra het ontstaat, zich losmaakt van de substantia, is het er niet meer.

De verhouding van substantia en accidens, vanuit de etymologie gezien, is er dus niet een van bijeenhoren, maar van afstoten. Het is er niet een als tussen de kern van de zaak en wat in de periferie ook nog tot die zaak behoort. De periferie hoort er reeds niet meer bij ; het perifere is reeds bezig opgelost te worden ; het wordt, zoals het Griekse woord zegt, reeds rondgedragen of heen en weer geslingerd in de wervelstorm van de vernietigende tijd. Deze verhouding is er een van afstoten : het is de gespannen verhouding tussen het wezen zelf, het bestaande in zijn totaliteit, dat zich staande houdt in zijn eigen en eigenlijk bestaan en dat wat die eigenheid en eigenlijkheid bedreigt. De substantie is het zich van onder af samenballende, zich op zich zelf concentrerende en zich zelf sauverende verzet van het bestaande tegen het over haar komende, haar kanaliserende, uit haar wezen bannende gebeuren. De geschiedenis dreigt het eigenlijke te overwoekeren met de door haar geschapen bijkomstigheden en oneigenlijkheden. Substantia is het ding in zijn strijd om het behoud en de inhoud van zijn propere individualiteit en zijn individuele opaciteit, om zijn plaats tussen het onder en het boven. In dit tussen speelt zich deze strijd af, in de sfeer van de opaciteit, die ligt tussen het onder van de aarde en het boven van de wereld, waaruit het gebeuren waait, tussen de geslotenheid en de openheid. Dat is de sfeer van het staande in zijn poging tot blijven.

Hoe ongehoord deze gedachtegang, die, het zij nogmaals gezegd, niet vanuit een historisch-gegroeide wijsbegeerte, maar vanuit de etymologie werd gedacht, ook moge schijnen, toch past hij volkomen in het archaïsche en anti-historische denken, dat de woorden geschapen heeft, waarin men nu nog denkt of die de mens van heden in staat stellen om niet te denken – omdat eenmaal de taal voor hem gedacht heeft. Hier moet worden afgezien van zelfs maar een poging het gezegde in overeenstemming te brengen met wat door de filosofen zoal over substantia en accidens gezegd is. Gemakkelijk zou deze poging ook niet zijn. Veel gemakkelijker zou het zijn aan de hand van andere Latijnse woorden, met stare samengesteld, – ik denk bv. aan re-stare (rest) en ob-stare (obstakel) – aan te tonen, dat de geschetste betekenis van substantia als woord niet vanuit een wijsgerig vooroordeel, maar vanuit het Latijn gedacht is.

ZUSAMMENFASSUNG

Eine etymologische Untersuchung nach Herkunft und Bedeutung des Wortes substantia wie sie das Vorhergehende bezweckt, musz auf jede Rücksicht auf die technisch-philosophische Bedeutung, die das Wort in späterer Zeit bekommen hat, grundsätzlich verzichten. Ausgangspunkt ist die Bedeutung „stehen” die ipT Verbum „substare” als ein Bleibend-Sein spezifiziert wird. Substare ist eine Weise des Bleibens, des sich der Zeit und der Vergänglichkeit Widersetzens. Die Bedeutung „Besitz” welche substantia sowie das griechische οὐσια ursprünglich hat, wird hiermit in Zusammenhang gesetzt.

Der Besitz, in οὐσια aus dem Sein der Dinge heraus gedeutet als Objekt eines betrachtenden Habens und eines besitzenden Betrachtens, ist die Grundlage des menschlichen Daseins, erlebt als Be-stehen, stehen inmitten der Dinge, in der Welt wohnen. Oὐσια ist das Wesentliche im gegenseitigen einandergehören des Besitzers und seines Besitzes, des Kennenden und des Gekannten und dadurch auch das Wesen der Dinge. Das lateinische „essentia” das als buchstäbliche, wenn auch durchaus künstliche Übersetzung von οὐσια  gebraucht wird, hat nur die technisch-philosophische Bedeutung des griechischen Wortes übernommen. Hierneben aber kommt in gleicher Bedeutung substantia vor, aber dieses Wort hat bis in den Sprachgebrauch der Neuzelt die konkrete Bedeutung „Materie”, „Besitz” und „Speise” beibehalten. Substantia bezeichnet auch etymologisch eine zwischen der Ungreifbarkeit des Verfliesenden und der unzugänglichen Opazität des Harten stehende Form der Materie, mit der das Leben einen fruchtbaren Dialog antreten kann, mit der aber auch der Mensch eine intime Relation hat.

Heidegger irrt sich also, wenn er dieses Wort nicht geeignet achtet als Übersetzung des griechischen οὐσια  und „Anwesen” bevorzugt. Denn besser als jedes anderes Wort bezeichnet substantia mit typisch lateinischer Nennkraft die „Ständigkeit des Seins”, welche Heidegger in οὐσια  zu vernehmen glaubt – wenn es eben nur richtig etymologisiert wird als Verbalabstraktum des Verbums substare = von unten her stehend Standhalten. Etymologisch betrachtte ist substantia : das sich im Stande Haltende und in seinem Sein Bleibende, das sich von unten her der Drohung der Vergänglichkeit widersetzt.

Gewöhnlich aber wird das Wort von einer technisch-philosophischen Auffassung der Antithese substantia-accidens aus gedeutet ; substare wird dann übersetzt mit : darunterliegen, zu Grunde liegen Buchstäblich genommen ist der Gegensatz dieser beiden nicht ein Gegensatz von Wesen und Nichtwesentlichem, sondern von einem Bleibend-Sein und ein Geschehen (συβαίνει , accidit), das das Seiende überfallt (cadit).

1. M. Heidegger, Hebel der Hausfreund, Pfullingen, 1957, p. 17.

2. M. Heidegger, Vortrage und Aufsätze, p. 147-149.

3. M. Heidegger, Holzwege, p. 44.

4. O. Bollnow, Neue Geborgenheid, Stuttgart, 1955, p. 190.

5. F. Erdin, Das Wort Hypostasis. Seine bedentungsgeschichtliche Entwicklung in der altchristlichen Literatur bis zum Abschlusz der trinitarischen Auseinandersetzungen. Diss. Freiburg i.Br., 1939.

6. J. de Ghellinck, L’Entree d’essentia, substantia et antres mots apparentes dans le latin mediéval. Archivum Latinitatis Medii Aevi (Bulletin Du Cange) XVI (1942), p. 110-111.

7. Cfr. Priscianus, Inst. XVIII.8.75 : „Caesar non incongrue protulit „ens” a verbo sum, es, quomodo a verbo possum, potes „potens”.

8. M. Heidegger, Holzwege, p. 13 ; cfr. Der Satz vom Grund, p. 210.

9. R. Eucken, Geschichte der Philosophischen Terminologie, Leipzig, 1879, p. 178.

10. J. de Ghellinck, a.w., p. 82.

11. F. Erdin, a.w., p. 2.

12. Plotinus, Enn. V.1.7. Erdin, a.w., p. 24.

13. M. Heidegger, Einführung in die Metaphysik, p. 46.

14. R. Euken, 4.W., p. 31.

15. Apuleius, De Platone, 1.6. Cfr. De Ghellinck, a.w., p. 82.

16. J. de Ghellinck, a.u>., p. 84.

17. J. de Ghellinck, a.w., p. 86-87.

18. F. Sassen, De Vraag naar het Zijn in de eerste eeuwen der Scholastiek, Med. Kon. Ak. Wet., afd. Lett., dl. 83, serie A, nr. 5, Amsterdam, 1937, p. 10.

19. J. de Ghellinck, a.w., p. 108.

20. Brief van 12 juli 1852 ; uitg. Grisebach, Leipzig, 1894, p. 198.

21. C. J. Bleeker, De Overwinning op den Dood, Den Haag, 1942, p. 51.

22. Verwijs-Verdam, .Middelnederlandse Woordenboek, VII, Den Haag, 1912, p. 2390.

23. Du Cange, Glossarium Mediae el Infimae Latinitalis, III, Parijs, 1846, p. 416.

24. De Ghellinck, a.w,, p. 91.

25. Episl. 108, 26 ; 125, 16.

26. J. de Ghellinck, a.w., p. 106.

27. Du Cange, III, 416.

28. M. Heidegger, Einführung in die Metaphysik, p. 46.

29. Id., ib., p. 48.

30. Id., ib., p. 49.

31. Id., ib., p. 46.

32. Id., ib., p. 43.

33. F. Erdin, a.w., p. 6.

34. R. Sassen, a.w., p. 13.

35. Achtereenvolgens : I. Sent. 23.1.1 ; I. Sent. 8.4.2 ; S. Theol. 1.29.2.

36. F. Erdin, a.w., p. 100.

37. Trin. 156, IV ; cfr. H. Brosch, Der Seinsbegriff bei Boëthius, Innsbruck, 1931, p. 111.

38. R. Eucken, a.w., p. 117.

39. R. Eucken, a.w., p. 126.

40. St. Axters, Scholastiek Lexicon, Antwerpen, 1937, p. 88 (inl.).

41. St. Axters, a.w., p. 90-91 (inl.).

42. R. Eucken, a.w., p. 121.

43. St. Axters, a.w., p. 93 (inl.).

44. R. Eucken, a.w., p. 189.

45. J. Peters, Metaphysica, Utrecht, 1957, p. 132.

Bron:

HET WOORD SUBSTANTIA

In: Tijdschrift voor filosofie, jg. 22 nr. 4, dec. 1960, p. 495-544

zie ook:

https://www.cornelisverhoeven.com/nl/read/0049-het-woord-substantia