Valéry

---

WIE AM UFER DES MEERS . . .
Wie am Ufer des Meers
An der trennenden Front,
An der Grenze des Pendelschlags
Die Zeit gewahrt und entzieht,
Anstößt, ausbreitet,
Auswirft und verschluckt,
Ausliefert, beklagt,
Anrührt, fällt, küsst und stöhnt
Und wieder zur Masse,
Wieder zur Mutter kehrt,
Und immer neu sich besinnt!
An der gepeitschten Front des Meers
Verliere ich mich im Tal zwischen zwei Wellen
Diese Zeit, ach, begrenzt
Und unendlich . . .
Was umschließt diese Zeit?
Was verengt, was brüstet sich?
Was bemisst und verweigert und entzieht mir diese Zeit?
O Welle, wuchtige,
Zu überfluten machtlos!
Der Verlauf deines Gangs: immer neu dich gewinnen,
Noch einmal hinabrollen, nicht zu zerschellen
Den unversehrten Leib des Wassers!
Das Meer bleiben, niemals verlieren
Die Macht der Bewegung!
Hinabrollen,
Knirschend, wider Willen,
Sich begrenzen, sich sammeln,
Sich vereinen mit unveränderlicher Zahl,
Also kehrt die Idee in den Körper,
Also sinkt der Gedanke zurück
Von dem Punkt, wohin wagend sein Grund
Ihn heimlich erhoben hat,
Er kann nicht anders, er muss zuweilen
Zurück zur reinen, einfachen Gegenwart,
Zu allen Dingen außer ihm selber,
Obwohl er’s nicht selber ist,
Nie lange Zeit er selbst,
Nie Zeit genug,
Mit den Dingen allen zu Ende zu kommen,
Und nicht, eine neue Zeit zu beginnen …
Nur immer ein anderes Mal,
Das nächste und wieder das folgende Mal,
Unendliche Male!
Unübersehbare Male!

Unendlich vernimm und horche
Auf das Leid der Erwartung, den Ruck der Zeit,
Das ständige Wiegen der Zahlen,
Die Einheit, die Größe,
Vergeblich und heftig die Schattenstimme,
Die wuchtige Stimme des Meers,
Sie wiederholt nur immer:
Mein Gewinn und Verlust, mein Verlust und Gewinn.
Oh! Wirf eine Zeit aus der Zeit!’

Mehr als einsam am Ufer des Meers
Wie die Welle geb’ ich mich hin
Eintöniger Verwandlung
Von Wasser in Wasser
Von mir in mich.

---

La Jeune Parque

A André Gide:


Depuis bien des années
j’avais laissé l’art des vers:
essayant de m’y astreindre encore,
j’ai fait cet exercice que je te dédie.
Le Ciel a-t-il formé cet amas de merveilles
Pour la demeue d’un serpent?

Pierre Corneille.

Qui pleure là, sinon le vent simple, à cette heure
Seule, avec diamants extrêmes ?… Mais qui pleure,
Si proche de moi-même au moment de pleurer ?
 
Cette main, sur mes traits qu’elle rêve effleurer,
Distraitement docile à quelque fin profonde,
Attend de ma faiblesse une larme qui fonde,
Et que de mes destins lentement divisé,
Le plus pur en silence éclaire un coeur brisé.
La houle me murmure une ombre de reproche,
Ou retire ici-bas, dans ses gorges de roche,
Comme chose déçue et bue amèrement,
Une rumeur de plainte et de resserrement…
Que fais-tu, hérissée, et cette main glacée,
Et quel frémissement d’une feuille effacée
Persiste parmi vous, îles de mon sein nu ?…
Je scintille, liée à ce ciel inconnu…
L’immense grappe brille à ma soif de désastres.
 
Tout-puissants étrangers, inévitables astres
Qui daignez faire luire au lointain temporel
Je ne sais quoi de pur et de surnaturel ;
Vous qui dans les mortels plongez jusques aux larmes
Ces souverains éclats, ces invincibles armes,
Et les élancements de votre éternité,
Je suis seule avec vous, tremblante, ayant quitté
Ma couche ; et sur l’écueil mordu par la merveille,
J’interroge mon coeur quelle douleur l’éveille,
Quel crime par moi-même ou sut moi consommé ?…
… Ou si le mal me suit d’un songe refermé,
Quand (au velours du souffle envolé l’or des lampes)
J’ai de mes bras épais environné mes tempes,
Et longtemps de mon âme attendu les éclairs ?
Toute ? Mais toute à moi, maîtresse de mes chairs,
Durcissant d’un frisson leur étrange étendue,
Et dans mes doux liens, à mon sang suspendue,
Je me voyais me voir, sinueuse, et dorais
De regards en regards, mes profondes forêts.
 
J’y suivais un serpent qui venait de me mordre.
 
Quel repli de désirs, sa traîne !… Quel désordre
De trésors s’arrachant à mon avidité,
Et quelle sombre soif de la limpidité !
 
Ô ruse !… À la lueur de la douleur laissée
Je me sentis connue encor plus que blessée…
Au plus traître de l’âme, une pointe me naît ;
Le poison, mon poison, m’éclaire et se connaît :
Il colore une vierge à soi-même enlacée,
Jalouse… Mais de qui, jalouse et menacée ?
Et quel silence parle à mon seul possesseur ?
 
Dieux ! Dans ma lourde plaie une secrète soeur
Brûle, qui se préfère à l’extrême attentive.
 
Va ! je n’ai plus besoin de ta race naïve,
Cher Serpent… Je m’en ; ace, être vertigineux !
Cesse de me prêter ce mélange de noeuds
Ni ta fidélité qui me fuit et devine…
Mon âme y peut suffire, ornement de ruine !
Elle sait, sur mon ombre égarant ses tourments,
De mon sein, dans les nuits, mordre les rocs charmants ;
Elle y suce longtemps le lait des rêveries…
Laisse donc défaillir ce bras de pierreries
Qui menace d’amour mon sort spirituel…
Tu ne peux rien sur moi qui ne soit moins cruel,
Moins désirable… Apaise alors, calme ces ondes,
Rappelle ces remous, ces promesses immondes…
Ma surprise s’abrège, et mes yeux sont ouverts.
Je n’attendais pas moins de mes riches déserts
Qu’un tel enfantement de fureur et de tresse :
Leurs fonds passionnés brillent de sécheresse
Si loin que je m’avance et m’altère pour voir
De mes enfers pensifs les confins sans espoir…
Je sais… Ma lassitude est parfois un théâtre.
L’esprit n’est pas si pur que jamais idolâtre
Sa fougue solitaire aux élans de flambeau
Ne fasse fuir les murs de son morne tombeau.
Tout peut naître ici-bas d’une attente infinie.
L’ombre même le cède à certaine agonie,
L’âme avare s’entr’ouvre, et du monstre s’émeut
Qui se tord sur les pas d’une porte de feu…
Mais, pour capricieux et prompt que tu paraisses,
Reptile, ô vifs détours tout courus de caresses,
Si proche impatience et si lourde langueur,
Qu’es-tu, près de ma nuit d’éternelle longueur ?
Tu regardais dormir ma belle négligence…
Mais avec mes périls, je suis d’intelligence,
Plus versatile, ô Thyrse, et plus perfide qu’eux.
Fuis-moi ! du noir retour reprends le fil visqueux !
Va chercher des yeus clos pour tes danses massives.
Coule vers d’autres lits tes robes successives,
Couve sur d’autres coeurs les germes de leur mal,
Et que dans les anneaux de ton rêve animal
Halète jusqu’au jour l’innocence anxieuse !…
Moi, je veille. Je sors, pâle et prodigieuse,
Toute humide des pleurs que je n’ai point versés,
D’une absence aux contours de mortelle bercés
Par soi seule… Et brisant une tombe sereine,
Je m’accoude inquiète et pourtant souveraine,
Tant de mes visions parmi la nuit et l’oeil,
Les moindres mouvements consultent mon orgueil. »
 
Mais je tremblais de perdre une douleur divine !
Je baisais sur ma main cette morsure fine,
Et je ne savais plus de mon antique corps
Insensible, qu’un feu qui brûlait sur mes bords :
 
Adieu, pensai-je, MOI, mortelle soeur, mensonge…
 
Harmonieuse MOI, différente d’un songe,
Femme flexible et ferme aux silences suivis
D’actes purs !… Front limpide, et par ondes ravis,
Si loin que le vent vague et velu les achève
Longs brins légers qu’au large un vol mêle et soulève,
Dites !… J’étais l’égale et l’épouse du jour,
Seul support souriant que je formais d’amour
À la toute-puissante altitude adorée…
 
Quel éclat sur mes cils aveuglément dorée,
Ô paupières qu’opprime une nuit de trésor,
Je priais à tâtons dans vos ténèbres d’or !
Poreuse á l’éternel qui me semblait m’enclore,
Je m’offrais dans mon fruit de velours qu’il dévore ;
Rien ne me murmurait qu’un désir de mourir
Dans cette blonde pulpe au soleil pût mûrir :
Mon amère saveur ne m’était point venue.
Je ne sacrifiais que mon épaule nue
À la lumière ; et sur cette gorge de miel,
Dont la tendre naissance accomplissait le ciel,
Se venait assoupir la figure du monde.
Puis, dans le dieu brillant, captive vagabonde,
Je m’ébranlais brûlante et foulais le sol plein,
Liant et déliant mes ombres sous le lin.
Heureuse ! À la hauteut de tant de gerbes belles,
Qui laissait à ma robe obéir les ombelles,
Dans les abaissements de leur frêle fierté
Et si, contre le fil de cette liberté,
Si la robe s’arrache à la rebelle ronce,
L’arc de mon brusque corps s’accuse et me prononce,
Nu sous le voile enflé de vivantes couleurs
Que dispute ma race aux longs liens de fleurs !
 
Je regrette à demi cette vaine puissance…
Une avec le désir, je fus I’obéissance
Imminente, attachée à ces genoux polis ;
De mouvements si prompts mes voeux étaient remplis
Que je sentais ma cause à peine plus agile !
Vers mes sens lumineux nageait ma blonde argile,
Et dans l’ardente paix des songes naturels,
Tous ces pas infinis me semblaient éternels.
Si ce n’est, ô Splendeur, qu’à mes pieds l’Ennemie,
Mon ombre ! la mobile et la souple momie,
De mon absence peinte effleurait sans effort
La terre où je fuyais cette légère mort.
Entre la rose et moi je la vois qui s’abrite ;
Sur la poudre qui danse, elle glisse et n’irrite
Nul feuillage, mais passe, et se brise partout…
Glisse ! Barque funèbre…
 
                          Et moi vive, debout,
Dure, et de mon néant secrètement armée,
Mais, comme par l’amour une joue enflammée,
Et la narine jointe au vent de l’oranger,
Je ne rends plus au jour qu’un regard étranger…
Oh ! combien peut grandir dans ma nuit curieuse
De mon cceur séparé la part mystérieuse,
Et de sombres essais s’approfondir mon art !…
Loin des purs environs, je suis captive, et par
L’évanouissement d’arômes abattue,
Je sens sous les rayons, frissonner ma statue,
Des caprices de l’or, son marbre parcouru.
Mais je sais ce que voit mon regard disparu ;
Mon oeil noir est le seuil d’infernales demeures !
Je pense, abandonnant à la brise les heures
Et l’âme sans retour des arbustes amers,
Je pense, sur le bord doré de l’univers,
À ce goût de périr qui prend la Pythonisse
En qui mugit l’espoir que le monde finisse.
Je renouvelle en moi mes énigmes, mes dieux,
Mes pas interrompus de paroles aux cieux,
Mes pauses, sur le pied portant la rêverie
. Qui suit au miroir d’aile un oiseau qui varie,
Cent fois sur le soleil joue avec le néant,
Et brûle, au sombre but de mon marbre béant.
 
Ô dangereusement de son regard la proie !
 
Car l’oeil spirituel sur ses plages de soie
Avait déjà vu luire et pâlir trop de jours
Dont je m’étais prédit les couleurs et le cours.
L’ennui, le clair ennui de mirer Ieur nuance,
Me donnait sur ma vie une funeste avance :
L’aube me dévoilait tout le jour ennemi.
J’étais à demi morte ; et peut-être, à demi
Immortelle, rêvant que le futur lui-même
Ne fût qu’un diamant fermant le diadème
Où s’échange Ie froid des malheurs qui naîtront
Parmi tant d’autres feux absolus de mon front.
 
Osera-t-il, le Temps, de mes diverses tombes,
Ressusciter un soir favori des colombes,
Un soir qui traîne au fil d’un lambeau voyageur
De ma docile enfance un reflet de rougeur,
Et trempe à l’émeraude un long rose de honte ?
 
Souvenir, ô bûcher, dont le vent d’or m’affronte,
Souffle au masque la pourprc imprégnant le refus
D’être en moi-même en flamme une autre que je fus…
Viens, mon sang, viens rougir la pâle circonstance
Qu’ennoblissait l’azur de la sainte distance,
Et l’insensible iris du temps que j’adorai !
Viens consumer sur moi ce don décoloré
Viens ! que je reconnaisse et que je les haïsse,
Cette ombrageuse enfant, ce silence complice,
Ce trouble transparent qui baigne dans les bois…
Et de mon sein glacé rejaillisse la voix
Que j’ignorais si rauque et d’amour si voilée…
Le col charmant cherchant la chasseresse ailée.
 
Mon coeur fut-il si près d’un coeur qui va faiblir ?
 
Fut-ce bien moi, grands cils qui crus m’ensevelir
Dans l’arrière douceur riant à vos menaces…
Ô pampres ! sur ma joue errant en fils tenaces,
Ou toi… de cils tissue et de fluides fûts,
Tendre lueur d’un soir brisé de bras confus ?
 
« Que dans le ciel placés, mes yeux tracent mon temple !
Et que sur moi repose un autel sans exemple ! »
 
Criaient de tout mon corps la pierre et la pâleur…
La terre ne m’est plus qu’un bandeau de couleur
Qui coule et se refuse au front blanc de vertige…
Tout l’univers chancelle et tremble sur ma tige,
La pensive couronne échappe à mes esprits,
La mort veut respirer cette rose sans prix
Dont la douceur importe à sa fin ténébreuse !
 
Que si ma tendre odeur grise ta tête creuse,
Ô mort, respire enfin cette esclave de roi :
Appelle-moi, délie !… Et désespère-moi,
De moi-même si lasse, image condamnée !
écoute… N’attends plus… La renaissante année
À tout mon sang prédit de secrets mouvements :
Le gel cède à regret ses derniers diamants…
Demain, sur un soupir des Bontés constellées,
Le printemps vient briser les fontaines scellées :
L’étonnant printemps rit, viole… On ne sait d’où
Venu ? Mais la candeur ruisselle à mots si doux
Qu’une tendresse prend la terre à ses entrailles…
Les arbres regonflés et recouverts d’écailles
Chargés de tant de bras et de trop d’horizons,
Meuvent sur le soleil leurs tonnantes toisons,
Montent dans l’air amer avec toutes leurs ailes
De feuilles par milliers qu’ils se sentent nouvelles…
N’entends-tu pas frémir ces noms aériens,
Ô Sourde !… Et dans I’espace accablé de liens,
Vibrant de bois vivace infléchi par la cime,
Pour et contre les dieux ramer l’arbre unanime,
La flottante forêt de qui les rudes troncs
Portent pieusement à leurs fantasques fronts,
Aux déchirants départs des archipels superbes,
Un fleuve tendre, ô mort, et caché sous les herbes ?
 
Quelle résisterait, mortelle, à ces remous ?
Quelle mortelle ?
 
                       Moi si pure, mes genoux
Pressentent les terreurs de genoux sans défense…
L’air me brise. L’oiseau perce de cris d’enfance
Inouïs… l’ombre même où se serre mon coeur,
Et roses ! mon soupir vous soulève, vainqueur
Hélas ! des bras si doux qui ferment la corbeille…
Oh ! parmi mes cheveux pèse d’un poids d’abeille,
Plongeant toujours plus ivre au baiser plus aigu,
Le point délicieux de mon jour ambigu…
Lumière !… Ou toi, la mort ! Mais le plus prompt me prenne !…
Mon coeur bat ! mon coeur bat ! Mon sein brûle et m’entraîne !
Ah ! qu’il s’enfle, se gonfle et se tende, ce dur
Très doux témoin captif de mes réseaux d’azur…
Dur en moi… mais si doux à la bouche infinie !…
 
Chers fantômes naissants dont la soif m’est unie,
Désirs ! Visages clairs !… Et vous, beaux fruits d’amour,
Les dieux m’ont-ils formé ce maternel contour
Et ces bords sinueux, ces plis et ces calices,
Pour que la vie embrasse un autel de délices,
Où mêlant l’âme étrange aux éternels retours,
La semence, le lait, le sang coulent toujours ?
Non ! L’horreur m’illumine, exécrable harmonie !
Chaque baiser présage une neuve agonie…
Je vois, je vois flotter, fuyant l’honneur des chairs
Des mânes impuissants les millions amers…
Non, souffles ! Non, regards, tendresses… mes convives,
Peuple altéré de moi suppliant que tu vives,
Non, vous ne tiendrez pas de moi la vie !… Allez,
Spectres, soupirs la nuit vainement exhalés,
Allez joindre des morts les impalpables nombres !
Je n’accorderai pas la lumière à des ombres,
Je garde loin de vous, l’esprit sinistre et clair…
Non ! Vous ne tiendrez pas de mes lèvres l’éclair !…
Et puis… mon coeur aussi vous refuse sa foudre.
J’ai pitié de nous tous, ô tourbillons de poudre !
 
Grands Dieux ! Je perds en vous mes pas déconcertés !
 
Je n’implorerai plus que tes faibles clartés,
Longtemps sur mon visage envieuse de fondre,
Très imminente larme, et seule à me répondre,
Larme qui fais trembler à mes regards humains
Une variété de funèbres chemins ;
Tu procèdes de l’âme, orgueil du labyrinthe,
Tu me portes du coeur cette goutte contrainte,
Cette distraction de mon suc précieux
Qui vient sacrifier mes ombres sur mes yeux,
Tendre libation de l’arriére-pensée !
D’une grotte de crainte au fond de moi creusée
Le sel mystérieux suinte muette l’eau.
D’où nais-tu ? Quel travail toujours triste et nouveau
Te tire avec retard, larme, de l’ombre amère ?
Tu gravis mes degrés de mortelle et de mère,
Et déchirant ta route, opiniâtre faix,
Dans le temps que je vis, les lenteurs que tu fais
M’étouffent… Je me tais, buvant ta marche sûre…
—Qui t’appelle au secours de ma jeune blessure !
 
Mais blessures, sanglots, sombres essais, pourquoi ?
Pour qui, joyaux cruels, marquez-vous ce corps froid,
Aveugle aux doigts ouverts évitant l’espérance !
Où va-t-il, sans répondre à sa propre ignorance,
Ce corps dans la nuit noire étonné de sa foi ?
Terre trouble… et mêlée à l’algue, porte-moi,
Porte doucement moi… Ma faiblesse de neige,
Marchera-t-elle tant qu’elle trouve son piège ?
Où traîne-t-il, mon cygne, où cherche-t-il son vol ?
… Dureté précieuse… Ô sentiment du sol,
Mon pas fondait sur toi l’assurance sacrée !
Mais sous le pied vivant qui tâte et qui la crée
Et touche avec horreur à son pacte natal,
Cette terre si ferme atteint mon piédestal.
Non loin, parmi ces pás, rêve mon précipice…
L’insensible rocher, glissant d’algues, propice
À fuir (comme en soi-même ineffablement seul),
Commence… Et le vent semble au travers d’un linceuil
Ourdir de bruits marins une confuse trame,
Mélange de la lame en ruine, et de rame…
Tant de hoquets longtemps, et de râles heurtés,
Brisés, repris au large… et tous les sorts jetés
éperdument divers roulant l’oubli vorace.,.
 
Hélas ! de mes pieds nus qui tmuvera la trace
Cessera-t-illongtemps de ne songer qu’à soi ?
 
Terre trouble, et mélée à l’algue, porte-moi !
 
Mystérieuse MOI, pourtant, tu vis encore !
Tn vas te reconnaître au lever de l’aurore
Amèrement la même…
                         Un miroir de la mer
Se lève… Et sur la lèvre, un sourire d’hier
Qu’annonce avec ennui l’effacement des signes,
Glace dans l’orient déjà les pâles lignes
De lumière et de pierre, et la pleine prison
Où flottera l’anneau de l’unique horizon…
Regarde : un bras très pur est vu, qui se dénude.
Je te revois, mon bras… Tu portes l’aube…
 
                                   Ô rude
Réveil d’une victime inachevée… et seuil
Si doux… si clair, que flatte, affleurement d’écueil,
L’onde basse, et que lave une houle amortie !…
L’ombre qui m’abandonne, impérissable hostie,
Me découvre vermeille à de nouveaux désirs,
Sur le terrible autel de tous mes souvenirs.
 
Là, l’écume s’efforce à se faire visible ;
Et là, titubera sur la barque sensible
À chaque épaule d’onde, un pêcheur éternel.
Tout va donc accomplir son acte solennel
De toujours reparaître incomparable et chaste,
Et de restituer la tombe enthousiaste
Au gracieux état du rire universel.
 
Salut ! Divinités par la rose et le sel,
Et les premiers jouets de la jeune lumière,
Îles !… Ruches bientôt quand la flamme première
Fera que votre rocbe, îles que je prédis,
Ressente en rougissant de puissants paradis ;
Cimes qu’un feu féconde à peine intimidées,
Bois qui bourdonnerez de bêtes et d’idées,
D’hymnes d’hommes comblés des dons du juste éther,
Îles ! dans la rumeur des ceintures de mer,
Mères vierges toujours, même portant ces marques,
Vous m’êtes à genoux de merveilleuses Parques :
Rien n’égale dans l’air les fleurs que vous placez,
Mais dans la profondeur, que vos pieds sont glacés !
 
De l’âme les apprêts sous la tempe calmée,
Ma mort, enfant secrète et déjà si formée,
Et vous, divins dégoûts qui me donniez l’essor,
Chastes éloignements des lustres de mon sort,
Ne fûtes-vous, ferveur, qu’une noble durée ?
Nulle jamais des dieux plus près aventurée
N’osa peindre à son front leur souflle ravisseur,
Et de la nuit parfaite implorant l’épaisseur,
Prétendre par la lèvre au suprême murmure.
 
Je soutenais l’éclat de la mon toute pure
Telle j’avais jadis le soleil soutenu…
Mon corps désespéré tendait le torse nu
Où I’âme, ivre de soi, de silence et de gloire,
Prête à s’évanouir de sa propre mémoire,
écoute, avec espoir, frapper au mur pieux
Ce coeur, –qui se ruine à coups mystérieux
Jusqu’à ne plus tenir que de sa complaisance
Un frémissement fin de feuille, ma présence…
 
Attente vaine, et vaine… Elle ne peut mourir
Qui devant son miroir pleure pour s’attendrir.
 
Ô n’aurait-il fallu, folle, que j’accomplisse
Ma merveilleuse fin de choisir pour supplice
Ce lucide dédain des nuances du sort ?
Trouveras-tu jamais plus transparente mort
Ni de pente plus pure où je rampe à ma perte
Que sur ce long regard de victime entr’ouverte,
Pâle, qui se résigne et saigne sans regret ?
Que lui fait tout le sang qui n’est plus son secret ?
Dans quelle blanche pais cette pourpre la laisse,
À l’extrême de l’être et belle de faiblesse !
Elle calme le temps qui la vient abolir,
Le moment souverain ne la peut plus pâlir,
Tant la chair vide baise une sombre fontaine !
Elle se fait toujours plus seule et plus lointaine…
Et moi, d’un tel destin, le coeur toujours plus près,
Mon cortège, en esprit, se berçait de cyprès…
Vers un aromatique avenir de fumée,
Je me sentais conduite, offerte et consumée ;
Toute, toute promise aux nuages heureux !
Même, je m’apparus cet arbre vaporeux,
De qui Ia majesté légèrement perdue
S’abandonne à l’amour de toute l’étendue.
L’être immense me gagne, et de mon coeur divin
L’encens qui brûle expire une forme sans fin…
Tous les corps radieux tremblent dans mon essence !…
 
Non, non !… N’irrite plus cette réminiscence !
Sombre lys ! Ténébreuse allusion des cieux,
Ta vigueur n’a pu rompre un vaisseau précieux…
Parmi tous les instants tu touchais au suprême…
—Mais qui l’emporterait sur la puissance même,
Avide par tes yeux de contempler le jour
Qui s’est choisi ton front pour lumineuse tour ?
 
Cherche, du moins, dis-toi, par quelle sourde suite
La nuit, d’entre les morts, au jour t’a reconduite ?
Souviens-toi de toi-même, et retire à l’instinct
Ce fil (ton doigt doré le dispute au matin),
Ce fil dont la finesse aveuglément suivie
Jusque sur cette rive a ramené ta vie…
Sois subtile… cruelle… ou plus subtile !… Mens !…
Mais sache !… Enseigne-moi par quels enchantements,
Lâche que n’a su fuir sa tiède fumée,
Ni le souci d’un sein d’argile parfumée,
Par quel retour sur toi, reptile, as-tu repris
Tes parfums de caverne et tes tristes esprits ?
 
Hier la chair profonde, hier, la chair maîtresse
M’a trahie… Oh ! sans rêve, et sans une caresse !…
Nul démon, nul parfum ne m’offrit le péril
D’imaginaires bras mourant au col viril ;
Ni, par le Cygne-Dieu, de plumes offensée
Sa brûlante blancheur n’effleura ma pensée…
 
Il eût connu pourtant le plus tendre des nids !
Car toute à la faveur de mes membres unis,
Vierge, je fus dans l’ombre une adorable offrande…
Mais le sommeil s’éprit d’une douceur si grande,
Et nouée à moi-même au creux de mes cheveux,
J’ai mollement perdu mon empire nerveux.
Au milieu de mes bras, je me suis faite une autre…
Qui s’aliène ?… Qui s’envole ?… Qui se vautre ?…
À quel détour caché, mon coeur s’est-il fondu ?
Quelle conque a redit le nom que j’ai perdu ?
Le sais-je, quel reflux traître m’a retirée
De mon extrémité pure et prématurée,
Et m’a repris le sens de mon vaste soupir ?
Comme l’oiseau se pose, il fallut m’assoupir.
 
Ce fut l’heure, peut-être, où la devineresse
Intérieure s’use et se désintéresse :
Elle n’est plus la même… Une profonde enfant
Des degrés inconnus vainement se défend,
Et redemande au loin ses mains abandonnées.
Il faut céder aux voeux des mortes couronnées
Et prendre pour visage un souffle…
Doucement, Me voici : mon front toucbe à ce consentement…
Ce corps, je lui pardonne, et je goûte à la cendre
Je me remets entière au bonheur de descendre,
Ouverte aux noirs témoins, les bras suppliciés,
Entre des mots sans fin, sans moi, balbutiés.
Dors, ma sagesse, dors. Forme-toi cette absence ;
Retourne dans le germe et la sombre innocence,
Abandonne-toi vive aux serpents, aux trésors.
Dors toujours ! Descends, dors toujours ! Descends, dors, dors !
 
(La porte basse c’est une bague… où la gaze
Passe… Tout meurt, tout rit dans la gorge qui jase…
L’oiseau boit sur ta boucbe et tu ne peux le voir…
Viens plus bas, parle bas… Le noir n’est pas si noir…)
 
Délicieux linceuls, mon désordre tiède,
Couche où je me répands, m’interroge et me cède,
Où j’allai de mon coeur noyer les battements,
Presque tombeau vivant dans mes appartements,
Qui respire, et sur qui l’éternité s’écoute,
Place pleine de moi qui m’avez prise toute,
Ô forme de ma forme et la creuse chaleur
Que mes retours sur moi reconnaissaient la leur,
Voici que tant d’orgueil qui dans vos plis se plonge
À la fin se mélange aux bassesses du songe !
Dans vos nappes, où lisse elle imitait sa mort
L’idole malgré soi se dispose et s’endort,
Lasse femme absolue, et les yeux dans ses larmes,
Quand, de ses secrets nus les antres et les charmes,
Et ce reste d’amour que se gardait le corps
Corrompirent sa perte et ses mortels accords.
 
Arche toute secrète, et pourtant si prochaine,
Mes transports, cette nuit, pensaient briser ta chaîne ;
Je n’ai fait que bercer de lamentations
Tes flancs chargés de jour et de créations !
Quoi ! mes yeux froidement que tant d’azur égare
Regardent là périr l’étoile fine et rare,
Et ce jeune soleil de mes étonnements
Me paraît d’une aïeule éclairer les tourments,
Tant sa flamme aux remords ravit leur existence,
Et compose d’aurore une chère substance
Qui se formait déjà substance d’un tombeau !…
O, sur toute la mer, sur mes pieds, qu’il est beau !
Tu viens !… Je suis toujours celle que tu respires,
Mon voile évaporé me fuit vers tes empires…
 
… Alors, n’ai-je formé vains adieux si je vis,
Que songes ?… Si je viens, en vêtements ravis,
Sur ce bord, sans horreur, humer la haute écume,
Boire des yeux l’immense et riante amertume,
L’être contre le vent, dans le plus vif de l’air,
Recevant au visage un appel de la mer ;
Si l’âme intense souffle, et renfle furibonde
L’onde abrupte sur l’onde abattue, et si l’onde
Au cap tonne, immolant un monstre de candeur,
Et vient des hautes mers vomir la profondeur
Sur ce roc, d’où jaillit jusque vers mes pensées
Un éblouissement d’étincelles glacées,
Et sur toute ma peau que morde l’âpre éveil,
Alors, malgré moi-même, il le faut, ô Soleil,
Que j’adore mon coeur où tu te viens connaître,
Doux et puissant retour du délice de naître,
 
Feu vers qui se soulève une vierge de sang
Sous les espèces d’or d’un sein reconnaissant !

---

Au Platane

A André Fontainas.

Tu penches, grand Platane, et te proposes nu,
           Blanc comme un jeune Scythe,
Mais ta candeur est prise, et ton pied retenu
           Par la force du site.
 
Ombre retentissante en qui le même azur
           Qui t’emporte, s’apaise,
La noire mère astreint ce pied natal et pur
           À qui la fange pèse.
 
De ton front voyageur les vents ne veulent pas;
           La terre tendre et sombre,
Ô Platane, jamais ne laissera d’un pas
           S’émerveiller ton ombre!
 
Ce front n’aura daccès quaux degrés lumineux
           Où la sève l’exalte;
Tu peux grandir, candeur, mais non rompre les noeuds
           De l’éternelle halte!
 
Pressens autour de toi dautres vivants liés
           Par l’hydre vénérable;
Tes pareils sont nombreux, des pins aux peupliers,
           De l’yeuse à l’érable,
 
Qui, par les morts saisis, les pieds échévelés
           Dans la confuse cendre,
Sentent les fuir les fleurs, et leurs spermes ailés,
           Le cours léger descendre.
 
Le tremble pur, le charme, et ce hêtre formé,
           De quatre jeunes femmes,
Ne cessent point de battre un ciel toujours fermé,
           Vêtus en vain de rames.
 
Ils vivent séparés, ils pleurent confondus
           Dans une seule absence,
Et leurs membres dargent sont vainement fendus
           À leur douce naissance.
 
Quand l’âme lentement qu’ils expirent le soir
           Vers l’Aphrodite monte,
La vierge doit dans l’ombre, en silence, s’asseoir,
           Toute chaude de honte.
 
Elle se sent surprendre, et pâle, appartenir
           À ce tendre présage
Qu’une présente chair tourne vers l’avenir
           Par un jeune visage. . .
 
Mais toi, de bras plus purs que les bras animaux,
           Toi qui dans l’or les plonges,
Toi qui formes au jour le fantôme des maux
           Que le sommeil fait songes,
 
Haute profusion de feuilles, trouble fier
           Quand l’âpre tramontane
Sonne, au comble de l’or, l’azur du jeune hiver
           Sur tes harpes, Platane,
 
Ose gémir!. . . Il faut, ô souple chair du bois,
           Te tordre, te détordre,
Te plaindre sans rompre, et rendre aux vents la voix
           Qu’ils cherchent en désordre!
 
Flagelle-toi!. . . Parais l’impatient martyr
           Qui soi-même s’écorche,
Et dispute à la flamme impuissante à partir
           Ses retours vers la torche!
 
Afin que l’hymne monte aux oiseaux qui naîtront,
           Et que le pur de l’âme
Fasse frémir d’espoir les feuillages d’un tronc
           Qui rêve de la flamme,
 
Je t’ai choisi, puissant personnage d’un parc,
           Ivre de ton tangage,
Puisque le ciel t’exerce, et te presse, ô grand arc,
           De lui rendre un langage!
 
Ô qu’amoureusement des Dryades rival,
           Le seul poète puisse
Flatter ton corps poli comme il fait du Cheval
           L’ambitieuse cuisse!. . .
 
—Non, dit l’arbre. Il dit: Non! par l’étincellement
           De sa tête superbe,
Que la tempête traite universellement
           Comme elle fait une herbe!

---

Cantiques Des Colonnes

A Léon-Paul Fargue.

Douces colonnes, aux
Chapeaux garnis de jour,
Ornés de vrais oiseaux
Qui marchent sur le tour,
 
Douces colonnes, ô
L’orchestre de fuseaux !
Chacun immole son
Silence à l’unisson.
 
—Que portez—vous si haut,
Égales radieuses ?
—Au désir sans défaut
Nos grâces studieuses !
 
Nous chantons à la fois
Que nous portons les cieux !
Ô seule et sage voix
Qui chantes pour les yeux !
 
Vois quels hymnes candides !
Quelle sonorité
Nos éléments limpides
Tirent de la clarté !
 
Si froides et dorées
Nous fûmes de nos lits
Par le ciseau tirées,
Pour devenir ces lys !
 
De nos lits de cristal
Nous fûmes éveillées,
Des griffes de métal
Nous ont appareillées.
 
Pour affronter la lune,
La lune et le soleil,
On nous polit chacune
Comme ongle de l’orteil !
 
Servantes sans genoux,
Sourires sans figures,
La belle devant nous
Se sent les jambes pures.
 
Pieusement pareilles,
Le nez sous le bandeau
Et nos riches oreilles
Sourdes au blanc fardeau,
 
Un temple sur les yeux
Noirs pour l’éternité,
Nous allons sans les dieux
À la divinité !
 
Nos antiques jeunesses,
Chair mate et belles ombres,
Sont fières des finesses
Qui naissent par les nombres !
 
Filles des nombres d’or,
Fortes des lois du ciel,
Sur nous tombe et s’endort
Un dieu couleur de miel.
 
Il dort content, le Jour,
Que chaque jour offrons
Sur la table d’amour
Étale sur nos fronts.
 
Incorruptibles soeurs,
Mi-brûlantes, mi-fraîches,
Nous prîmes pour danseurs
Brises et feuilles sèches,
 
Et les siècles par dix,
Et les peuples passés,
C’est un profond jadis,
Jadis jamais assez !
 
Sous nos mêmes amours
Plus lourdes que le monde
Nous traversons les jours
Comme une pierre l’onde !
 
Nous marchons dans le temps
Et nos corps éclatants
Ont des pas ineffables
Qui marquent dans les fables…

---

L’Abeille

A Francis De Miomandre.

Quelle, et si fine, et si mortelle,
Que soit ta pointe, blonde abeille,
Je n’ai, sur ma tendre corbeille,
Jeté qu’un songe de dentelle.
 
Pique du sein la gourde belle,
Sur qui l’Amour meurt ou sommeille,
Qu’un peu de moi-même vermeille,
Vienne à la chair ronde et rebelle !
 
J’ai grand besoin d’un prompt tourment :
Un mal vif et bien terminé
Vaut mieux qu’un supplice dormant !
 
Soit donc mon sens illuminé
Par cette infime alerte d’or
Sans qui l’Amour meurt ou s’endort !

---

Épisode
Un soir favorisé de colombes subli…
La pucelle doucement se peigne au…
Aux nénuphars de l’onde elle donne…
Ultime, et pour tiédir ses froides…
Parfois trempe au couchant leurs r…

---

La Dormeuse.

A Lucien Fabre.

Quels secrets dans mon coeur brûle ma jeune amie,
Âme par le doux masque aspirant une fleur ?
De quels vains aliments sa naïve chaleur
Fait ce rayonnement d’une femme endormie ?
 
Souffles, songes, silence, invincible accalmie,
Tu triomphes, ô paix plus puissante qu’un pleur,
Quand de ce plein sommeil l’onde grave et l’ampleur
Conspirent sur le sein d’une telle ennemie.
 
Dormeuse, amas doré d’ombres et d’abandons,
Ton repos redoutable est chargé de tels dons,
Ô biche avec langueur longue auprès d’une grappe,
 
Que malgré l’âme absente, occupée aux enfers,
Ta forme au ventre pur qu’un bras fluide drape,
Veille ; ta forme veille, et mes yeux sont ouverts.

---

POÉSIE

Par la surprise saisie,
Une bouche qui buvait
Au sein de la Poésie
En sépare son duvet :

— O ma mère Intelligence,
De qui la douceur coulait,
Quelle est cette négligence
Qui laisse tarir son lait !

A peine sur ta poitrine,
Accablé de blancs liens,
Me berçait l’onde marine
De ton cœur chargé de biens ;

A peine, dans ton ciel sombre,
Abattu sur ta beauté,
Je sentais, à boire l’ombre,
M’envahir une clarté !

Dieu perdu dans son essence,
Et délicieusement
Docile à la connaissance
Du suprême apaisement,

Je touchais à la nuit pure,
Je ne savais plus mourir,
Car un fleuve sans coupure
Me semblait me parcourir…

Dis, par quelle crainte vaine,
Par quelle ombre de dépit,
Cette merveilleuse veine
À mes lèvres se rompit ?

Ô rigueur, tu m’es un signe
Qu’à mon âme je déplus !
Le silence au vol de cygne
Entre nous ne règne plus !

Immortelle, ta paupière
Me refuse mes trésors,
Et la chair s’est faite pierre
Qui fut tendre sous mon corps !

Des cieux même tu me sèvres,
Par quel injuste retour ?
Que seras-tu sans mes lèvres ?
Que serai-je sans amour ?

Mais la Source suspendue
Lui répond sans dureté :
— Si fort vous m’avez mordue
Que mon cœur s’est arrêté !
 

---

L’insinuant 

Ô courbes, méandre,
Secrets du menteur,
Est-il art plus tendre
Que cette lenteur ?

Je sais où je vais,
Je t’y veux conduire,
Mon dessein mauvais
N’est pas de te nuire…

Quoique souriante
En plein fierté,
Tant de liberté
[Te désoriente ?]

---

Intérieur

Une esclave aux longs yeux chargés de molles chaînes
Change l’eau de mes fleurs, plonge aux glaces prochaines,
Au lit mystérieux prodigue ses doigts purs ;
Elle met une femme au milieu de ces murs
Qui, dans ma rêverie errant avec décence,
Passe entre mes regards sans briser leur absence,
Comme passe le verre au travers du soleil,
Et de la raison pure épargne l’appareil.

---

Interieur
 
Een vrouw wier oogopslag zelfs mij zou kunnen boeien,
die in mijn spiegels kijkt, mijn planten komt besproeien,
met zuivre handen schikt aan ’t ongenaakbaar bed,
een zorgende slavin, die hier al ’t werk verzet,
 mijn peinzen soms betreedt, maar nooit mij af zal leiden,
aan wie mijn vage blik geen aandacht hoeft te wijden:
een glas dat niets ontneemt aan ’t licht waarin men ’t heft
en op geen enkel punt het zuivre denken treft.

Vertaling A. Marja

---

La fausse morte

Humblement, tendrement, sur le tombeau charmant
Sur l’insensible monument,
Que d’ombres, d’abandons, et d’amour prodiguée,
Forme ta grâce fatiguée,
Je meurs, je meurs sur toi, je tombe et je m’abats,
Mais à peine abattu sur le sépulcre bas,
Dont la close étendue aux cendres me convie,
Cette morte apparente, en qui revient la vie,
Frémit, rouvre les yeux, m’illumine et me mord,
Et m’arrache toujours une nouvelle mort
Plus précieuse que la vie.

---

Le cimetière marin

Ce toit tranquille, où marchent des colombes,
Entre les pins palpite, entre les tombes;
Midi le juste y compose de feux
La mer, la mer, toujours recommencee
O récompense après une pensée
Qu’un long regard sur le calme des dieux!

Quel pur travail de fins éclairs consume
Maint diamant d’imperceptible écume,
Et quelle paix semble se concevoir!
Quand sur l’abîme un soleil se repose,
Ouvrages purs d’une éternelle cause,
Le temps scintille et le songe est savoir.

Stable trésor, temple simple à Minerve,
Masse de calme, et visible réserve,
Eau sourcilleuse, Oeil qui gardes en toi
Tant de sommeil sous une voile de flamme,
O mon silence! . . . Édifice dans l’ame,
Mais comble d’or aux mille tuiles, Toit!

Temple du Temps, qu’un seul soupir résume,
À ce point pur je monte et m’accoutume,
Tout entouré de mon regard marin;
Et comme aux dieux mon offrande suprême,
La scintillation sereine sème
Sur l’altitude un dédain souverain.

Comme le fruit se fond en jouissance,
Comme en délice il change son absence
Dans une bouche où sa forme se meurt,
Je hume ici ma future fumée,
Et le ciel chante à l’âme consumée
Le changement des rives en rumeur.

Beau ciel, vrai ciel, regarde-moi qui change!
Après tant d’orgueil, après tant d’étrange
Oisiveté, mais pleine de pouvoir,
Je m’abandonne à ce brillant espace,
Sur les maisons des morts mon ombre passe
Qui m’apprivoise à son frêle mouvoir.

L’âme exposée aux torches du solstice,
Je te soutiens, admirable justice
De la lumière aux armes sans pitié!
Je te tends pure à ta place première,
Regarde-toi! . . . Mais rendre la lumière
Suppose d’ombre une morne moitié.

O pour moi seul, à moi seul, en moi-même,
Auprès d’un coeur, aux sources du poème,
Entre le vide et l’événement pur,
J’attends l’écho de ma grandeur interne,
Amère, sombre, et sonore citerne,
Sonnant dans l’âme un creux toujours futur!

Sais-tu, fausse captive des feuillages,
Golfe mangeur de ces maigres grillages,
Sur mes yeux clos, secrets éblouissants,
Quel corps me traîne à sa fin paresseuse,
Quel front l’attire à cette terre osseuse?
Une étincelle y pense à mes absents.

Fermé, sacré, plein d’un feu sans matière,
Fragment terrestre offert à la lumière,
Ce lieu me plaît, dominé de flambeaux,
Composé d’or, de pierre et d’arbres sombres,
Où tant de marbre est tremblant sur tant d’ombres;
La mer fidèle y dort sur mes tombeaux!

Chienne splendide, écarte l’idolâtre!
Quand solitaire au sourire de pâtre,
Je pais longtemps, moutons mystérieux,
Le blanc troupeau de mes tranquilles tombes,
Éloignes-en les prudentes colombes,
Les songes vains, les anges curieux!

Ici venu, l’avenir est paresse.
L’insecte net gratte la sécheresse;
Tout est brûlé, défait, reçu dans l’air
A je ne sais quelle sévère essence . . .
La vie est vaste, étant ivre d’absence,
Et l’amertume est douce, et l’esprit clair.

Les morts cachés sont bien dans cette terre
Qui les réchauffe et sèche leur mystère.
Midi là-haut, Midi sans mouvement
En soi se pense et convient à soi-même
Tête complète et parfait diadème,
Je suis en toi le secret changement.

Tu n’as que moi pour contenir tes craintes!
Mes repentirs, mes doutes, mes contraintes
Sont le défaut de ton grand diamant! . . .
Mais dans leur nuit toute lourde de marbres,
Un peuple vague aux racines des arbres
A pris déjà ton parti lentement.

Ils ont fondu dans une absence épaisse,
L’argile rouge a bu la blanche espèce,
Le don de vivre a passé dans les fleurs!
Où sont des morts les phrases familières,
L’art personnel, les âmes singulières?
La larve file où se formaient les pleurs.

Les cris aigus des filles chatouillées,
Les yeux, les dents, les paupières mouillées,
Le sein charmant qui joue avec le feu,
Le sang qui brille aux lèvres qui se rendent,
Les derniers dons, les doigts qui les défendent,
Tout va sous terre et rentre dans le jeu!

Et vous, grande âme, espérez-vous un songe
Qui n’aura plus ces couleurs de mensonge
Qu’aux yeux de chair l’onde et l’or font ici?
Chanterez-vous quand serez vaporeuse?
Allez! Tout fuit! Ma présence est poreuse,
La sainte impatience meurt aussi!

Maigre immortalité noire et dorée,
Consolatrice affreusement laurée,
Qui de la mort fais un sein maternel,
Le beau mensonge et la pieuse ruse!
Qui ne connaît, et qui ne les refuse,
Ce crâne vide et ce rire éternel!

Pères profonds, têtes inhabitées,
Qui sous le poids de tant de pelletées,
Êtes la terre et confondez nos pas,
Le vrai rongeur, le ver irréfutable
N’est point pour vous qui dormez sous la table,
Il vit de vie, il ne me quitte pas!

Amour, peut-être, ou de moi-même haine?
Sa dent secrète est de moi si prochaine
Que tous les noms lui peuvent convenir!
Qu’importe! Il voit, il veut, il songe, il touche!
Ma chair lui plaît, et jusque sur ma couche,
À ce vivant je vis d’appartenir!

Zénon! Cruel Zénon! Zénon d’Êlée!
M’as-tu percé de cette flèche ailée
Qui vibre, vole, et qui ne vole pas!
Le son m’enfante et la flèche me tue!
Ah! le soleil . . . Quelle ombre de tortue
Pour l’âme, Achille immobile à grands pas!

Non, non! . . . Debout! Dans l’ère successive!
Brisez, mon corps, cette forme pensive!
Buvez, mon sein, la naissance du vent!
Une fraîcheur, de la mer exhalée,
Me rend mon âme . . . O puissance salée!
Courons à l’onde en rejaillir vivant.

Oui! grande mer de delires douée,
Peau de panthère et chlamyde trouée,
De mille et mille idoles du soleil,
Hydre absolue, ivre de ta chair bleue,
Qui te remords l’étincelante queue
Dans un tumulte au silence pareil

Le vent se lève! . . . il faut tenter de vivre!
L’air immense ouvre et referme mon livre,
La vague en poudre ose jaillir des rocs!
Envolez-vous, pages tout éblouies!
Rompez, vagues! Rompez d’eaux rejouies
Ce toit tranquille où picoraient des focs!

---

Kerkhof aan zee

Die kalme tin, bezeild met duivenvlerken,
Tussen de pijnen popelt en de zerken;
Gerechte Middag weeft uit laaiend licht
De zee, de zee, dit eeuwig herbeginnen!
O na het denken zulk een prijs te winnen
Als de aanblik van der goden evenwicht!
 
Welk speldewerk van fijnste bliksemflitsen,
Die het onzichtbaar diamantschuim splitsen;
En welk een vrede daagt er in den zin!
Wanneer een zon rust op het diepe water
Is Dromen weten, Tijd een lichtgeklater:-
Pure gewrochten van één oerbegin.
 
Duurzame schat, geijkt met ’s hemels stempel,
Voorraad van rust, zuivre Minerva-tempel,
Oog van het veel-gerimpeld watervlak,
Zo rijk aan slaap onder een sprei van gensters, –
Mijn stilte!.. Zielebouwwerk zonder vensters,
Maar met myriaden-schubbig gulden dak!
Tussen de zerken – der goden evenwicht…

Ten hogen tempel van den tijd, omvademd
In énen zucht, stijgt mijne ziel en ademt
’t Vertrouwd klimaat der zilte oneindigheid;
Alsof ’t mijn offer aan de goden ware,
Zie, hoe de pure glans op ’t ruim der baren
De schittring van een trots misprijzen spreidt.
 
Gelijk de vrucht, versmeltend in genieten,
In wellust haar ontstentnis doet vervlieten
Wanneer de mond haar vorm verzwinden voelt,
Zo voel ik mijn verijling openwalmen,
Wijl voor de onthechte ziel de heemlen galmen
En de oevers bruisend worden overspoeld.
 
Zie, hemel, hoe ik, aan mezelf ontkomen,
Na zoveel hoogmoed, zoveel ijdel dromen,
Waaruit toch zulk een vreemd vermogen vloeit,
Mij overgeef aan ’t licht dier wijde sferen.
Mijn schaduw gaat nu langs de graven scheren
En houdt mij aan haar ijle vlucht geboeid.
 
De ziel ontbloot voor uw midzomervuren
Kan ik, o zon, uw fel gericht verduren,
Dat onmeedogend naar de diepten delft!
Uw glans keert puur als immer weer ter plaatse:
Aanschouw u zelf!.. Edoch, het licht weerkaatsen
Veronderstelt een sombre schaduwhelft.
 
Alleen, voor mij alleen, diep in mezelven,
Waar het gedicht ontspringt in ’s harts gewelven,
Tussen de leegte en het zuiver feit,
Wacht ik op de echo van mijn diepst vermogen,
Die bittre doolhof, die door donkre bogen
Naar verdre holten steeds den galm verleidt!

O zeegolf, schijngevangene van ’t lover,
Die ’t vlechtwerk opslorpt in uw lichtgetover,
-Schittrend geheim op mijn geloken oog –
Mij sleept een lichaam naar een talmend einde,
Mij lokt een brein naar ’t knokig niet-meer-zijnde;
Een genster denkt er aan wie henentoog.
 
Die voorschoot gronds, in ’t hemels licht geheiligd,
In voorwerploze laaiing vast beveiligd,
Bestraald en stralend, is me een lieve stee, –
Waar midden goud de donkre bomen klimmen
En zoveel marmer trilt op zoveel schimmen;
Over mijn graven slaapt de trouwe zee!
 
Heerlijke waakhond, jaag den onvrome verder,
Terwijl ik, eenzaam glunderende herder,
Mijn zonderlinge schapen traagzaam weid
-De blanke kudde van mijn stille zerken -,
Van ijdle dromen, schuwe duivenvlerken
En van nieuwsgierige engelen bevrijd!
 
’t Is of de toekomst vadsig hier bedaarde.
Het scherp insect bekrabt de dorre aarde;
Verschroeid is alles, opgewalmd, gezwicht
En tot de puurste onstofflijkheid gegadigd,
 IJl is het zijn, van ledigheid verzadigd,
Zoet is de bitterheid en ’t brein is licht.
 
Warm zijn de doden in den grond geborgen,
Waar ’t raadsel dort van hun voorleden zorgen.
De hoge Middag, ’t roerloos Middag-uur,
Keert in zichzelf en is zichzelf een koning….
Volmaakte kroon en opperste bekroning,
Ik ben de stof in uw onstofflijk vuur.

Gij hebt slechts mij om uwe zorg te ontvangen!
Mijn spijt, mijn twijfel, mijn geheim verlangen
Zijn de eenge schaduw in uw diamant!..
Doch onder ’t marmer, in het nachtlijk zwijgen
Heeft zich het schimmig volk der worteltwijgen
Allengerhand geschaard op uw hand.
 
Zij zijn in ’t ondoordringbaar niets verzwonden,
De rode klei heeft ’t blank geslacht verslonden,
Nu is ’t in bloemen dat het leven bloeit!
Waar is het welvertrouwd gepraat der doden,
Hun eigen vreugden en bijzondre noden?
Waar nu de worm kruipt heeft een traan gevloeid.
 
’t Gekrijs der meisjes, die het kietlen mogen,
De tanden en de halfgeloken ogen,
De tere borst, die speelt met vuur, de glans
Van ’t bloed op vochte lippen die zich geven,
De lààtste gift, de vingers die weerstreven,
Alles vergaat en reit zich in den dans!
 
En gij, verheven ziel, hoopt nog op dromen,
Die aan het guichelspel der kleur ontkomen,
Waar goud en golf het sterflijk oog mee vult?
Zult gij nog zingen als gij zijt vervluchtigd?
Komaan! Niets blijft! Geen wezensding is luchtdicht;
Sterflijk is ook het heilig ongeduld!
 
Vergulde onsterflijkheid in zwarte plooien,
Armzaalge troosteres, die lauwren tooien,
Gij doet met schoon bedrog en vroom geveins
Den dood als zachte moederschoot vereren!
Wie kent ze niet en poogt ze niet te weren,
Dien hollen schedel en dien eeuwgen grijns!

Verzonken vaadren, onbewoonde hoofden,
Die zoveel spaden gronds aan ’t licht ontroofden,
Gij werdt tot aarde en de aarde is u geen last;
De ware knager, de onbetwiste made
Berokkent u in uwen slaap geen schade,
Hij leeft van leven en zit aan mij vast!
 
Zal ik hem eigen-liefde of zelf-haat heten?
Zijn duistre tand heeft zó zich ingevreten,
Dat iedre naam hem past op eendre wijs!
Hij ziet, hij wil, hij denkt, hij vindt zelfs smaak in
Mijn vlees, zodat ik in mijn slape’ en waken
Alleen nog leef dien levende tot spijs!
 
O Zeno! Wrede Zeno van Elea!
Voel ik in mij de vlijmend-scherpe weeën
Van uwen pijl die snort, al vliegt hij niet?
De klank is leven en de spits vernielen!
O! Zon…. Wat schildpadschaduw voor de ziele,
Die, roerloos in zijn ren, Achilleus ziet!
 
Neen, neen!…. Ontwaak! De horizonnen wenken!
Breek, lichaam, de enge gietvorm van dit denken!
En drink, o borst, ’t ontluiken van den wind!
De wijde zee wademt een frisse mildheid
En schenkt mij ’t leven weer…. O forse ziltheid!
De golven in, waar ik het leven vind!
 
Ja! Grootse zee, die in vervoering wikkelt
Uw panterhuid, uw chlamys-kleed, doorspikkeld
Met duizend zinnebeelden van de zon, –
Ontboeide Hydra, ’t blauwe vlees verlangend
En de eigen schitterstaart gedurig vangend
In een rumoer, dat stilte wezen kon,

De wind steekt op!… Wij moeten ’t leven wagen!
Mijn boek wordt open en weer dicht geslagen,
Geen rots, die ’t stuivend zeeschuim nog beperkt!
Wiekt op, verwaait, mijn zon-verblinde bladen!
Breekt, golven! Breekt nu, buitelende baren,
Die kalme tin, door zeilen ééns bevlerkt!

Nederlands van Martinus Nijhoff

Neen, neen!… Wij moeten ’t leven wagen!

---

The Graveyard By The Sea

This quiet roof, where dove-sails saunter by,
Between the pines, the tombs, throbs visibly.
Impartial noon patterns the sea in flame —
That sea forever starting and re-starting.
When thought has had its hour, oh how rewarding
Are the long vistas of celestial calm!
What grace of light, what pure toil goes to form
The manifold diamond of the elusive foam!
What peace I feel begotten at that source!
When sunlight rests upon a profound sea,
Time’s air is sparkling, dream is certainty —
Pure artifice both of an eternal Cause.

Sure treasure, simple shrine to intelligence,
Palpable calm, visible reticence,
Proud-lidded water, Eye wherein there wells
Under a film of fire such depth of sleep —
O silence! . . . Mansion in my soul, you slope
Of gold, roof of a myriad golden tiles.

Temple of time, within a brief sigh bounded,
To this rare height inured I climb, surrounded
By the horizons of a sea-girt eye.
And, like my supreme offering to the gods,
That peaceful coruscation only breeds
A loftier indifference on the sky.

Even as a fruit’s absorbed in the enjoying,
Even as within the mouth its body dying
Changes into delight through dissolution,
So to my melted soul the heavens declare
All bounds transfigured into a boundless air,
And I breathe now my future’s emanation.

Beautiful heaven, true heaven, look how I change!
After such arrogance, after so much strange
Idleness — strange, yet full of potency —
I am all open to these shining spaces;
Over the homes of the dead my shadow passes,
Ghosting along — a ghost subduing me.
My soul laid bare to your midsummer fire,
O just, impartial light whom I admire,

Whose arms are merciless, you have I stayed
And give back, pure, to your original place.
Look at yourself . . . But to give light implies
No less a somber moiety of shade.

Oh, for myself alone, mine, deep within
At the heart’s quick, the poem’s fount, between
The void and its pure issue, I beseech
The intimations of my secret power.
O bitter, dark, and echoing reservoir
Speaking of depths always beyond my reach.

But know you — feigning prisoner of the boughs,
Gulf which cats up their slender prison-bars,
Secret which dazzles though mine eyes are closed —
What body drags me to its lingering end,
What mind draws it to this bone-peopled ground?
A star broods there on all that I have lost.

Closed, hallowed, full of insubstantial fire,
Morsel of earth to heaven’s light given o’er —
This plot, ruled by its flambeaux, pleases me —
A place all gold, stone, and dark wood, where shudders
So much marble above so many shadows:
And on my tombs, asleep, the faithful sea.

Keep off the idolaters, bright watch-dog, while —
A solitary with the shepherd’s smile —
I pasture long my sheep, my mysteries,
My snow-white flock of undisturbed graves!
Drive far away from here the careful doves,
The vain daydreams, the angels’ questioning eyes!

Now present here, the future takes its time.
The brittle insect scrapes at the dry loam;
All is burnt up, used up, drawn up in air
To some ineffably rarefied solution . . .
Life is enlarged, drunk with annihilation,
And bitterness is sweet, and the spirit clear.

The dead lie easy, hidden in earth where they
Are warmed and have their mysteries burnt away.
Motionless noon, noon aloft in the blue
Broods on itself — a self-sufficient theme.
O rounded dome and perfect diadem,

I am what’s changing secretly in you.
I am the only medium for your fears.
My penitence, my doubts, my baulked desires —
These are the flaw within your diamond pride . . .
But in their heavy night, cumbered with marble,
Under the roots of trees a shadow people
Has slowly now come over to your side.
To an impervious nothingness they’re thinned,
For the red clay has swallowed the white kind;
Into the flowers that gift of life has passed.
Where are the dead? — their homely turns of speech,
The personal grace, the soul informing each?
Grubs thread their way where tears were once composed.

The bird-sharp cries of girls whom love is teasing,
The eyes, the teeth, the eyelids moistly closing,
The pretty breast that gambles with the flame,
The crimson blood shining when lips are yielded,
The last gift, and the fingers that would shield it —
All go to earth, go back into the game.

And you, great soul, is there yet hope in you
To find some dream without the lying hue
That gold or wave offers to fleshly eyes?
Will you be singing still when you’re thin air?
All perishes. A thing of flesh and pore
Am I. Divine impatience also dies.

Lean immortality, all crêpe and gold,
Laurelled consoler frightening to behold,
Death is a womb, a mother’s breast, you feign
The fine illusion, oh the pious trick!
Who does not know them, and is not made sick
That empty skull, that everlasting grin?

Ancestors deep down there, 0 derelict heads
Whom such a weight of spaded earth o’erspreads,
Who are the earth, in whom our steps are lost,
The real flesh-eater, worm unanswerable
Is not for you that sleep under the table:
Life is his meat, and I am still his host.

‘Love,’ shall we call him? ‘Hatred of self,’ maybe?
His secret tooth is so intimate with me
That any name would suit him well enough,
Enough that he can see, will, daydream, touch —
My flesh delights him, even upon my couch
I live but as a morsel of his life.

Zeno, Zeno, cruel philosopher Zeno,
Have you then pierced me with your feathered arrow
That hums and flies, yet does not fly! The sounding
Shaft gives me life, the arrow kills. Oh, sun! —
Oh, what a tortoise-shadow to outrun
My soul, Achilles’ giant stride left standing!

No, no! Arise! The future years unfold.
Shatter, O body, meditation’s mould!
And, O my breast, drink in the wind’s reviving!
A freshness, exhalation of the sea,
Restores my soul . . . Salt-breathing potency!
Let’s run at the waves and be hurled back to living!

Yes, mighty sea with such wild frenzies gifted
(The panther skin and the rent chlamys), sifted
All over with sun-images that glisten,
Creature supreme, drunk on your own blue flesh,
Who in a tumult like the deepest hush
Bite at your sequin-glittering tail — yes, listen!

The wind is rising! . . . We must try to live!
The huge air opens and shuts my book: the wave
Dares to explode out of the rocks in reeking
Spray. Fly away, my sun-bewildered pages!
Break, waves! Break up with your rejoicing surges
This quiet roof where sails like doves were pecking.

Translation by C. Day Lewis

---

De roeier

Gebukt tegen de stroom, voeren mij mijn riemslagen
Met tegenzin voorbij het lachend oeverland;
O ziel met zware hand, die hecht de riem omspant,
De hemel gaat teloor, waar trage golven klagen.
 
Terwijl ik rondom mij laat rijpen kring na kring,
Hardvochtig, nauw bewust van ’t schoon dat ik hier teken,
Wil ik met brede slag ’t vermaarde rijk doorbreken
Van vuur- en blaadrenspel, dat ik fluistrend bezing.
 
Bomen, waarop ik vaar, gelijk gevlamde zijde,
Met loof beschilderd water en volmaaktheids vree,
Verscheur hen, o mijn schip, en breek hun beeld in twee
En laat een brede plooi de grote rust doorsplijten.
 
Nooit werd, o dag, nooit werd uw schoon zozeer belaagd
Door een rebel, in eigen afweer onverschrokken:
Doch, daar de zonnen mij vanuit mijn kindzijn trokken,
Keer ik weer tot de bron, waar zelfs een naam vervaagt.
 
Vergeefs belemmert de steeds stromende en grote
Nimfe mijn uitgeputte kracht met reine hand;
Langzaam zal ik verbreken band na kille band,
Niet langer houdt haar naakte macht mij meer omsloten.
 
Op vreemde wijs plaatst het heimlijk watergerucht
Mijn gulden dagen onder een blindoek van zijde;
En niets stelt blinder de antieke rust terzijde
Dan ’t onveranderend geluid van eendre vlucht.

Het diepe water voert mij mee onder de bruggen,
Gewelven vol met wind, met nacht en met geruis,
Maar van het voorhoofd is het trotse beenderhuis
Bestand tegen de macht van hun versteende ruggen.
 
Hun nacht gaat traag voorbij. De ziel sluit haastig haar
Tedere zonnen onder hen met zachte leden,
Als ik, door het gebaar dat mij met steen omkleedde,
Van zoveel doelloos blauw ’t misprijzen binnenvaar.
 
Vertaling: Koos Schuur

---

Ode Secrète

Chute superbe, fin si douce,
Oubli des luttes, quel délice
Que d’étendre à même la mousse
Après la danse, le corps lisse !
 
Jamais une telle lueur
Que ces étincelles d’été
Sur un front semé de sueur
N’avait la victoire fêté !
 
Mais touché par le Crépuscule,
Ce grand corps qui fit tant de choses,
Qui dansait, qui rompit Hercule,
N’est plus qu’une masse de roses !
 
Dormez, sous les pas sidéraux,
Vainqueur lentement désuni,
Car l’Hydre inhérente au héros
S’est éployée à l’infini…
 
Ô quel Taureau, quel Chien, quelle Ourse,
Quels objets de victoire énorme,
Quand elle entre aux temps sans ressource
L’âme impose à l’espace informe !
 
Fin suprême, étincellement
Qui, par les monstres et les dieux,
Proclame universellement
Les grands actes qui sont aux Cieux !

---

Geheime ode

Zalig bezwijken, zoete vrede,
vergeten strijd, o na de reien,
behagelijk, de weke leden
diep in het mostapijt te vlijen!
 
Nooit heeft een zomerzonnestraal
op parels heerlijker geglansd,
dan nu de gloed der zegepraal
een zweetbedropte slaap omkranst.
 
Doch, aangeraakt door ’t schemerlichten,
is ’t hulsel van zo grote daden,
dat danste en Heracles deed zwichten,
niets dan een heuvel rozebladen.
 
De sterren schrijden aan. Slaap voort,
gij held, die nu ontbonden zijt;
de Hydra die bij u behoort
ontwindt zich in de oneindigheid…
 
O met wat Stier, en Hond, en Beren,
met wat trofeeën van haar stempel,
bevolkt de ziel de lege sferen
bij ’t overschrijden van de drempel!
 
Vervulling, die, door fabeldier
en god, in sprankelende schijn
getuigt dat grote daden hier
niet hier, maar in de hemel zijn!
 
Vertaling Jan Deluyke

---

Heimelijke ode
 
Val vol verrukking, zacht besluiten,
hoe zoet als, ver voorbij ’t gevecht,
het gladde lijf, na ’t dansen buiten,
languit op ’t mostapijt zich legt!
 
Nooit eerder heeft zulk spranklend licht,
dat soms een zomermiddag siert,
op een door zweet bedauwd gezicht
het overwinningsfeest gevierd.
 
Maar schemer daalt: verlokt tot peinzen
wordt dit groot lichaam, moegezwoegd,
dat danste en Herkules deed deinzen,
tot rozenheuvel omgeploegd!
 
Slaap, overwinnaar, vloei uiteen,
terwijl het sterrenleger schrijdt:
de hydra met de held steeds één,
ontwond zich in de oneindigheid…
 
O tekenen der hoogste machten:
uw vormen, Stier en Hond en Beer,
stempelt de ziel, uit eigen krachten,
diep in de amorfe ruimten neer!
 
O al besluitend spranklend licht,
dat goden en demonen zendt
en roemen laat wat wordt verricht
aan ’t nooit doorvorste firmament.

(Paul Valéry, 1871-1945)

Vertaling A. Marja

---

Geheime ode
 
Prachtige val, zoet einddoel, gans
Vergeten van worstlingen: ’t blije
Plat op het mos ter neder vlijen
Van ’t gladde lichaam na de dans.
 
Nooit nog vierde een zo hevig licht
Als deze sprankle zomergloed,
Op een zo warm en moe gezicht,
De zege die uitrusten doet.
 
Maar nauw kwam schemering het kozen,
Dit lijf dat zoveel machtigs wrocht,
Dat danste en Hercules bevocht,
Of ’t is nog slechts een garve rozen.
 
Slaap dan, onder het sterrenglijden,
Winnaar, traag wordend een veelvoud:
Hydra, van helden niet te scheiden,
Heeft zich oneindig wijd ontvouwd…
 
O wat Stier, Hond en Grote Beer,
Wat dingen van geweldge zege,
Gaat ze de onheelbre tijden tegen,
De uitzonderlijke ziel formeert!
 
Opperst doel, lichts schittergewemel,
Dat door goden en monsterdieren
Uitroept, om haar alzijds te vieren,
De grote daden aan de hemel!

Vertaling Viktor E. van Vriesland

---

Binnendringend I
 
O glijdende krullen,
hoe tedere kunst:
in traagheid te hullen
wat streeft naar een gunst.
 
Ik voel wel het doel
der sierlijke paden, –
boosaardig en koel
wil ‘k toch u niet schaden.
 
(Hoe wetend ze ook lacht,
ze wordt door ’t bereiken
en steeds weer ontwijken
aan ’t twijflen gebracht!)
 
O krullen, o zinnen,
zo sierlijk bekoord,
nog houd ik het woord,
het tederste binnen…

Vertaling A. Marja

---

Binnendringend II
 
Dartel aan ’t zweven,
zoetheid op ’t spoor,
raakt mijn mond even
je gloeiende oor.
 
Gulzige honingbij,
blij met je schroom,
houd ik nog voor mij
waar ik van droom.
 
Heerlijk te merken
hoe je bloed gonst:
dat je hart bonst
mocht ik bewerken!
 
Teder maar koel,
nu in je haren,
laat ik je ontwaren
wat ik bedoel.

Vertaling A. Marja

---

Le Vin Perdu

J’ai, quelque jour, dans l’Océan,
(mais je ne sais plus sous quels cieux),
Jeté, comme offrande au néant,
Tout un peu de vin précieux…
 
Qui voulut ta perte, ô liqueur ?
J’obéis peut-être au devin ?
Peut-être au souci de mon coeur,
Songeant au sang, versant le vin ?
 
Sa transparence accoutumée
Après une rose fumée
Reprit aussi pure la mer…
 
Perdu ce vin, ivres les ondes !…
J’ai vu bondir dans l’air amer
Les figures les plus profondes…

---

Verspilde wijn
 
Eens, door mijn hand, heeft de oceaan
wat kostelijke wijn gedronken,
ten offer aan het Niets geschonken
(in welke windstreek is me ontgaan).
 
Was het een ziener die ’t gebood
of enkel ’t eigen hart, lag in
dat vocht verspillen dieper zin, –
dacht ik aan bloed, toen ‘k wijn vergoot?
 
Nadat er even door ’t verstild
gedein een roze wolkje speelde
bezat de zee haar reinheid weer…
 
Beneveld water, wijn verspild, –
maar ik zag in de zilte sfeer
opeens de wonderlijkste beelden

Vertaling A. Marja

---

Bosgeest
 
Gezien noch vernomen:
Ik ben u de geur,
Levend en teleur,
In de wind gekomen.
 
Gezien noch gekend;
Toeval slechts of geest?
Nauwelijks geweest,
De taak is ten end.
 
Gespeld noch doorvorst?
Voor brein meest verlicht
Wat dwaling in ’t zicht!
 
Gezien noch gekend!
Snel als blote borst
Bij ’t wisslen van hemd.

Vertaling Viktor E. van Vriesland

---

La fileuse

Assise, la fileuse au bleu de la croisée
Où le jardin mélodieux se dodeline ;
Le rouet ancien qui ronfle l’a grisée.
 
Lasse, ayant bu l’azur, de filer la câline
Chevelure, à ses doigts si faibles évasive,
Elle songe, et sa tête petite s’incline.
 
Un arbuste et l’air pur font une source vive
Qui, suspendue au jour, délicieuse arrose
De ses pertes de fleurs le jardin de l’oisive.
 
Une tige, où le vent vagabond se repose,
Courbe le salut vain de sa grâce étoilée,
Dédiant magnifique, au vieux rouet, sa rose.
 
Mais la dormeuse file une laine isolée ;
Mystérieusement l’ombre frêle se tresse
Au fil de ses doigts longs et qui dorment, filée.
 
Le songe se dévide avec une paresse
Angélique, et sans cesse, au doux fuseau crédule,
La chevelure ondule au gré de la caresse…
 
Derrière tant de fleurs, l’azur se dissimule,
Fileuse de feuillage et de lumière ceinte :
Tout le ciel vert se meurt. Le dernier arbre brûle.
 
Ta sœur, la grande rose où sourit une sainte,
Parfume ton front vague au vent de son haleine
Innocente, et tu crois languir… Tu es éteinte
 
Au bleu de la croisée où tu filais la laine.

---

NARCISSE PARLE
PAR PAUL VALÉRY

O frères ! tristes lys, je languis de beauté
Pour m’être désiré dans votre nudité,
Et vers vous, Nymphes, Nymphes, ô Nymphes des fontaines
Je viens au pur silence offrir mes larmes vaines.

Un grand calme m’écoute, où j’écoute l’espoir.
La voix des sources change et me parle du soir ;
J’entends l’herbe d’argent grandir dans l’ombre sainte,
Et la lune perfide élève son miroir
Jusque dans les secrets de la fontaine éteinte.

Et moi ! de tout mon corps dans ces roseaux jeté,
Je languis, ô saphir, par ma triste beauté !
Je ne sais plus aimer que l’eau magicienne
Où j’oubliai le rire et la rose ancienne.

Que je déplore ton éclat fatal et pur,
Si mollement de moi fontaine environnée,
Où puisèrent mes yeux dans un mortel azur
Mon image de fleurs humides couronnée !

Hélas ! L’image est vaine et les pleurs éternels !
À travers les bois bleus et les bras fraternels,

Une tendre lueur d’heure ambigüe existe,
Et d’un reste du jour me forme un fiancé
Nu, sur la place pâle où m’attire l’eau triste…
Délicieux démon, désirable et glacé !

Voici dans l’eau ma chair de lune et de rosée,
O forme obéissante à mes vœux opposée !
Voici mes bras d’argent dont les gestes sont purs !…
Mes lentes mains dans l’or adorable se lassent
D’appeler ce captif que les feuilles enlacent,
Et je crie aux échos les noms des dieux obscurs !…

Adieu, reflet perdu sur l’onde calme et close,
Narcisse… ce nom même est un tendre parfum
Au cœur suave. Effeuille aux mânes du défunt
Sur ce vide tombeau la funérale rose.

Sois, ma lèvre, la rose effeuillant le baiser
Qui fasse un spectre cher lentement s’apaiser,
Car la nuit parle à demi-voix, proche et lointaine,
Aux calices pleins d’ombre et de sommeils légers.
Mais la lune s’amuse aux myrtes allongés.

Je t’adore, sous ces myrtes, ô l’incertaine,
Chair pour la solitude éclose tristement
Qui se mire dans le miroir au bois dormant.
Je me délie en vain de ta présence douce,
L’heure menteuse est molle aux membres sur la mousse
Et d’un sombre délice enfle le vent profond.

Adieu, Narcisse… Meurs ! Voici le crépuscule.
Au soupir de mon cœur mon apparence ondule,

La flûte, par l’azur enseveli module

Des regrets de troupeaux sonores qui s’en vont.

Mais sur le froid mortel où l’étoile s’allume,

Avant qu’un lent tombeau ne se forme de brume,
Tiens ce baiser qui brise un calme d’eau fatal !

’espoir seul peut suffire à rompre ce cristal.
La ride me ravisse au souffle qui m’exile
Et que mon souffle anime une flûte gracile
Dont le joueur léger me serait indulgent !…

Évanouissez-vous, divinité troublée !
Et toi, verse à la lune, humble flûte isolée
Une diversité de nos larmes d’argent.

---

Narcissus spreekt

Narcissae placandis manibus
 
Zusters, o leliën droef, van schoonheid ik verkwijne
Doordien ik me in uw naakt begeerlijk toe ging schijnen;
En bij u, nimfen, nimfen, nimfen der fonteinen,
Kom ik mijn ijdle tranen wijden aan de reine
Stilte. Der bronnen stem anders en van de nacht
Prevelt. ‘k Hoor ’t zilvren gras, hoor, hoe het toeneemt zacht
In heilge schaduw. Hoger houdt de slinkse maan
Tot in ’t geheimenis van de fontein, waaraan
Het daglicht uitdoofde, haar spiegel onbewogen.
 
En ik! languit in ’t riet, der aarde toegebogen,
Kwijn weg, fonteinsaffier, door mijn schoon droef van zinnen.
Niets anders dan het toovrend schijnsel kan ‘k meer minnen
Dat lach me en rozen van weleer vergeten deed.
Hoe doet de doem van uw zuivere glans mij leed,
 Door mij, zelve fontein, zo wankelbaar omvat,
Waaruit oprijzen dede’, in doodlijk azuur, de ogen
Mijn beeld, gesierd met bloemen kroonsgewijs, nog nat.
 
Ach, ’t beeld is waan en niets kan er mijn tranen drogen!
Door ’t blauwe bos en de vertrouwelijke twijgen
Golft nog een teder licht, wijl aarzelende blijft
Dagklaarte, en schept me een lief, naakt, uit wat vaagbleek drijft
Als triestig glanzen waar ’t water mij toe doet nijgen,
Verdwaasde droom, begeerlijk zoet en ijzig koud.
 
Zie in ’t water mijn lijf, van maan gemaakt, bedauwd,
Gestalte volgzaam, aan mijn blikken prijsgegeven.
Zilvre’ armen mijn, welker wenkingen zuiver bleven…
In het aanbiddlijk goud mijn trage handen dralen,
Die vangling, loof-omstrengeld, naar zich toe te halen.
Den echo’s schreeuw ik toe der duistre goden naam!…
 
Vaarwel, vluchtge weerschijn op ’t kalme en toegesloten
Nat, Narcis!… naam reeds die, in ’t zoete hart gegoten,
Ten uiterste ure een lieve geur is. Laat nu vallen,
Een voor een, op dit blauwgroen graf, de blaadjes alle
Der rouwroos, voor de ziel van wie is heengegaan.
 
Wees, lip, de roos, haar kus ontblaadrend: slapengaan
Kan dan ’t geliefde beeld van waan, vredig en traag.
Want de nacht fluisterspreekt, nabij en vertevaag,
Kelken vol schemer toe, vol sluimer licht en lome…
Maar maan vermaakt zich bij de rijen myrtebomen.
 
Onzeekre, ik bid u aan onder die myrtebomen,
Vlees voor deze eenzaamheid droefgeestiglijk ontvouwd,
Zich spieglend in de spiegel van het slapend woud.
Vergeefs onttrek ik mij aan uw lieflijk aanzijn:
’t Bedrieglijk uur verslapt de leden op het mos,
En van somber genot verdicht het diepe bos.
 
Vaarwel, Narcissus… sterf! Dra komt de morgenschijn.
Mijn drogverschijning golft bij ’t zuchten van mijn harte;
De fluit, door ’t nachtlijk blauw bedolven, speelt de smarten
Der hoorbre kudden die met heimwee huistoe tijgen.
 
Maar op de kou van ’t dode water, sterbeschenen,
Eer een traag nevelgraf zich sprei’ daarover henen,
Neem dees kus, vroom nachtschoon, die, lipjuweel, uw zwijgen
Teerwreed ontrusten moog. Hoops streling is genoeg,
Te breken dit kristal dat mijn beeltenis droeg.
Moge mijn adem dan een teedre fluit doen zingen,
Wier lichte speler mij toegevend zij gezind…

O mijn verbannen vlees, neem in de schemeringen
Die streling mee! Gestoorde god, los op in wind!
En gij, eenlijke fluit, giet over naar de maan een
Menigvuldigheid van onze zilveren tranen.

Vertaling Viktor E. van Vriesland

---

Paul Valéry

Dialoog over de boom

Vertaling: Maarten Asscher

Lucretius
Wat doe je, Tityrus, jij minnaar van de schaduw, hier zo rustig onder deze beuk, je blik verliezend in het goud van de met bladeren doorweven lucht?

Tityrus
Ik leef. Ik wacht. Mijn fluit houd ik gereed, ik stel mij aan dit wonderbaarlijk uur gelijk. Ik wil het instrument zijn van de algehele gunst der dingen. Ik geef alle zwaarte van mijn lichaam aan de aarde prijs: mijn ogen zijn daarboven, in die massa van het trillend licht. En kijk, het is alsof de Boom daar boven ons zich koestert in de goddelijke gloed waarvoor hij mij beschut: zijn wezen vol begeren, in essentie zeker vrouwelijk, vraagt mij om zijn naam voor hem te zingen en om muzikale vorm te geven aan de bries die hem doordringt en zachtjes pijnigt. Ik verwacht mijn ziel. En wachten is veel waard, Lucretius. Ik zal de pure daad vanaf mijn lippen voelen komen en wat ik, bezetene van deze Beuk, nog van mijzelf niet weet, zal dan gaan ruisen. O Lucretius, is het geen wonder dat een herder, iemand die een kudde veronachtzaamt, de vervluchtigende vorm en zogezegd het kale denkbeeld van de Boom en van het ogenblik weet uit te storten naar de hemelen?

Lucretius
Nee, Tityrus, dat is het niet, want er is geen mirakel en geen wonder dat de geest, als hij dat wil, niet terug kan brengen tot zijn eigen onbevangen raadsel… Ook ik denk jouw boom, en op mijn eigen wijze heb ik hem in mijn bezit.

Tityrus
Maar het is juist jouw vak om dingen te begrijpen: ja, jij droomt ervan om meer te weten over deze beuk dan hij ooit van zichzelf zou kunnen weten, wanneer een gedachte hem zou laten denken dat hij zich bevatten kon… Ik wil slechts mijn gelukkige momenten kennen. Heden maakt mijn ziel zich boom. En gisteren ervoer ik haar als bron. En morgen? … Zal ik van een altaar stijgen met de rook, of houd ik, ver boven de vlakten, als een gier de hoogte in mijn greep, de almacht voelend van mijn trage vleugels, hoe zal ik het weten?

Lucretius
Jij bent dus niet anders dan gedaantewisselingen, Tityrus…

Tityrus
Dat is aan jou om uit te maken. De diepzinnigheid laat ik aan jou. Maar kom, nu deze massa schaduw je verlokt als koelte-eiland in het heetste van de middagbrand, blijf even hier en pluk het ogenblik. Laten wij deze weldaad delen, en laat ons jouw kennis over deze Boom ruilen tegen de liefde en de lof waarmee hij mij bezielt… Ik hou van je, mijn uitgestrekte Boom, en op je ledematen ben ik dolverliefd. Geen bloem, geen vrouw, groots Wezen met je menigvoud aan armen, die mij meer dan jij ontroert of uit mijn hart een inniger vervoering oproept… Want, mijn Boom, jij weet toch dat ik je al bij het ochtendgloren kom omhelzen: met mijn lippen druk ik kussen op de bittere en gladde schors, en pas bij jou voel ik mij kind van deze zelfde aarde. Aan je laagste tak hang ik mijn gordel en mijn tas. Vanuit je dichte schaduwen vliegt plotseling met veel geluid een grote vogel op, die vlucht uit je gebladerte en met zijn schrik mij schrikken laat. Maar onbevreesd klimt daar de eekhoorn naar omlaag en haast zich op mij af: hij wil me graag begroeten. Zachtjes komt de dageraad ter wereld, alle dingen openbaren zich. Elk zegt zijn naam, de gloed der nieuwe dag wekt ieder op zijn beurt. De wind die opkomt ritselt in je hoge takken. Daar plaatst hij een bron, ik luister naar het stromen van de lucht. Maar Jij, Jij bent het die ik hoor. O warreling van woorden, woorden die jou in beroering brengen, al je stemmen wil ik met elkaar vermengen. Honderdduizend blaren die bewegen brengen voort dat wat de dromer fluistert tot de machten van de droom. Ik antwoord je, mijn Boom, ik spreek met je en zeg je mijn meest innige gedachten. Mijn gehele waarheid, al mijn landelijke beden: jij kent me nu door en door en ook de ongekunstelde beproevingen van het eenvoudigst leven, jou het meest nabij. Ik kijk rondom of wij hier wel alleen zijn, en ik zeg je in vertrouwen wat ik ben. Nu eens beken ik dat ik Galatea haat, dan weer, als een herinnering mijn hoofd op hol brengt, meen ik haar in jou te zien, en raak ik in een vlaag die dwaas wil veinzen, en die iets wil vinden, grijpen, bijten anders dan een droom: een ding dat leeft… Maar weer een andere keer maak ik je god. O mijn idool, o Beuk, verhoor mijn bede. Waarom niet? In onze streken zijn zovele goden. Sommigen zijn al te min. Maar als de wind gaat liggen en als de verhevenheid der Zon al wat zich uitstrekt tot bedaren brengt, verplettert en belicht, dan draag jij op gespreide ledematen, op je talloos bladerdak het brandende gewicht van het mysterieuze middaguur; en alle tijd die in jou sluimert, duurt slechts in het prikkelend geroezemoes van het insectenvolk… Voor mij ben je dan bijna als een tempel, en er is geen smart of vreugd die ik niet aan jouw grootse eenvoud opdraag.

Lucretius
O volmaakte kundigheid! Jij ruist zo wonderbaarlijk. Vol bewondering beluister ik je…

Tityrus
Nee. Dat zal niet gaan. Jij glimlacht om mijn Boom en denkt aan die van jou. Mijn fluit is niet meer dan een speeltuig van een zuchtje wind voor jou, wanneer dat zuchtje wind zich aan de lippen van een sterveling ontleent. Het golft een ogenblik en het vermaakt het oor. Maar wat betekent het voor de almachtige en diepe ziel? Het is bijna niet meer dan het vermoeden van een geur. Mijn stem volgt slechts de schim van een gedachte. Maar wat is het woord voor jou, grote Lucretius met je geheime dorst, wanneer het eenmaal zingen gaat? Daarin verliest het zijn vermogen om de waarheid bij te houden… Ja, ik ken de waarde van hetgeen de Boom mij leert. Hij zegt mij wat hij wenst dat ik zou willen voelen. Ik verander wat ik liefheb weer tot volgende genietingen, en wat vanuit de Hemel tot mij komt, dat geef ik aan de lucht weer prijs. Niets meer, niets minder… Ja, ik hoop dan ook dat mijn plezier niets anders uitput dan mijzelf, eenvoudig als ik ben. Maar jij, je voorhoofd draagt zijn last van zelfgevormde schaduwen, en hopend op een lichtflits om de goden mee te treffen maak jij van jezelf een en al geest, en afgesloten van het licht zoeken je ogen in jouzelf het wezen van wat is. Wat aan het daglicht treedt is niets voor jouw verstand, en dat wat onze boom tegen een windje stamelt, en de zachte trilling van zijn even aangeroerde kruin, en het omstandig aarzelen van heel zijn takkenbos, en zijn gevleugeld volkje met hun zorgeloos getjilp, wat heeft dat alles voor belang voor jou? Jij zoekt de ware aard der dingen…

Lucretius
Deze grote boom, die is voor jou niets anders dan je fantasie. Je meent hem lief te hebben, Tityrus, en ziet er slechts je eigen grillige verliefdheid in die je met bladeren bekleedt. Niets anders dan je eigen loflied heb je lief en daarmee doe je mij plezier. Voor in je zang neem jij van de verheven Beuk de warrelingen van zijn vorm, zijn vogels met hun heldere geluid, zijn schaduw die jou opneemt uit het brandend middaguur, en op je dunne riet verheerlijk je, onder de volle gunst der Muzen, deze reus in al zijn lieflijkheid.

Tityrus
Welaan, zing jij dan zelf en leg aan de natuur je wil op, aan de aarde, stieren, rotsen, aan de zee; stel regels aan de golf en geef de bloemen vorm! Denk na voor het heelal, dat monster zonder hoofd, dat in de mens voor zich een droom van rede zoekt; Maar kijk niet op de eenvoud neer van hem die naar je luistert. En ontsluit voor hem de schatten uit het duister van de waarheid. Welke kleine dingen weet jij meer van deze beuk dan wij?

Lucretius
Kijk eerst eens goed naar deze brute kracht, het machtig hout van de gestrekte leden: die materie heeft het leven zo massief gemaakt om het gewicht te kunnen dragen van de noordenwind en stand te kunnen houden tegen regenvlagen; jarenlang geput vanuit de diepte, brengt het water van de dichte moederlijke aarde die harde substantie aan het daglicht…

Tityrus
Hard als steen, en evenzeer geschikt om te bewerken.

Lucretius
Uitlopend in takken, die weer uitlopen in blaren, en uiteindelijk zullen de beukenoten, in hun vlucht naar alle richtingen, het leven gaan verspreiden…

Tityrus
Ja, ik zie wat je wilt zeggen.

Lucretius
Zie dan hoe dit grote wezen als een soort rivier is.

Tityrus
Een rivier?

Lucretius
Een levende rivier waarvan de bronnen in het aardeduister dompelen de wegen van hun onbegrijpelijke dorst. Het is een hydra, Tityrus, die strijd voert met de rots, die aangroeit en zich splitst om hem te knellen in zijn greep; die, aangedreven door het vocht, zich steeds fijner verwart om zelfs het kleinste beetje water op te zuigen waarvan de massieve nacht, die alle dingen die ooit leefden in zich oplost, is doortrokken. Er bestaat geen monster in de zee dat gulziger en talrijker dan deze kluwen wortels is, in blinde zekerheid voortschrijdend naar de diepte en de sappen van de aarde. Maar die voortgang verloopt onweerstaanbaar langzaam, even onbarmhartig als de tijd. Binnen het rijk van doden, mollen en van wormen laat het werken van de boom de krachten gelden van een vreemde onderaardse wil.

Tityrus
Wat voor een wonderen vertel je mij, Lucretius!… Maar zal ik jou eens zeggen waar ik aan moet denken, als ik naar je luister? Jouw verraderlijke boom, die met zijn levende substantie door zijn duizend draden in het duister binnendringt, en die het sap naar boven haalt vanuit de diepe slaap der aarde, doet mij denken aan…

Lucretius
Kom, zeg het.

Tityrus
Doet mij denken aan de liefde.

Lucretius
Waarom niet? Hetgeen ik zeg dringt door tot jouw begrip, tot bij jouw herdersziel, en vindt zijn echo daar. Mijn woord, o Tityrus, heeft dus die plek bereikt, die diepe wezenlijke knoop, waarin de eenheid zetelt en vanwaar heel zijn verborgen rijkdom aan gelijkenissen in ons uitstraalt, het heelal verlichtend met een eendere gedachte…

Tityrus
Dat begrijp ik niet… Wat je bedoelt, Lucretius, is duister.

Lucretius
Ik begrijp mijzelf, dat is genoeg. Maar spreek jij toch vrijuit, ook over liefde, als je wilt. Of liever nog, zing die gedaantewisseling voor mij… Hoe bracht een plant die groeit je op het denkbeeld van de liefde, die behoefte aan genot?

Tityrus
Genot? Zo simpel is de liefde niet gemaakt.

Lucretius
Wat zou je willen dat zij meer is dan universeel instinct? Zij is niet anders dan een prikkel door het lot gesmeed.

Tityrus
Een prikkel!… En jij zegt me dat mijn ziel die van een herder is!… Een prikkel!… Jij maakt er een ossedrijverswerktuig van! De liefde die jij ziet is die van bokken en van wilde beesten uit het bos. Bij vlagen dronken van hun zaad, willen die woestelingen slechts, in hun verhitte paartijd, op een weerzinwekkende manier hun vlees ontlasten van dit levende vergif. Zij hebben zonder liefde lief bij elk terloops ontmoeten. Ik als herder weet dat goed, die zich er soms in mengt en naar zijn smaak een mannetje en wijfje samenbrengt om geitjes van zijn keus te krijgen.

Lucretius
En zo wordt het lot door Tityrus doorkruist… Jij steekt je handen in het duister waar het lot rondstommelt… Jij speelt vals…

Tityrus
Is dat niet juist de bezigheid van mensen, om met al hun geestkracht de natuur te kwellen, om hun leven te verwarren en de dood liefst te misleiden?

Lucretius
Raak je weg niet onder mijn abstracte wingerdranken kwijt. En laat het aforisme en het redeneren maar aan mij. Ik wacht nog op de boom en liefde, die jij bij elkaar zou brengen. Als je wilt, zing dan van deze dingen die je hebt bedacht. Mijn oor vertrouwt volledig op je lied, maar je filosofie die ligt mij niet.

Tityrus
Goed, luister. Dit kwam bij me op:
liefde kan tot het uiterst groeiend slechts bestaan:
Haar groei is wet; dezelfde blijven is vergaan,
En zij moet sterven in wie niet van liefde sterft.
Haar nooit te lessen dorst houdt haar in leven,
Boom in de ziel, die zich door vlezen wortels voedt
En leeft door steeds weer heviger te leven.
Met alles voedt zij zich, met bitter en met zoet
En met wat wreed is zelfs nog liever dan met zacht.
O Grote Boom van liefde, met je vreemde kracht
Strek jij je steeds maar verder in mijn zwakheid uit,
De duizend ogenblikken dat het hart zich sluit
Zijn je gebladerte en schichten van het licht!
Maar als jouw vreugde in het goud der dag begint
Te bloeien door het gunstig schijnsel van de zon,
Dan put jezelf de dorst, die steeds aan diepte wint,
Ergens in duisternis de tranen uit hun bron…

Lucretius
Dat zijn geen verzen meer. Dat lijkt zowaar een raadsel.

Tityrus
Ik improviseerde. Dit is slechts een eerste staat van een gedicht in wording. Wat jij net vertelde over deze boom, deed mij over de liefde mijmeren. De Boom en Liefde, deze beide, kunnen zich in onze geest tot één idee verenigen. De een en ook de ander is een ding dat, uit een onwaarneembaar kleine kiem geboren, groot en sterk wordt, en zich uitspreidt en vertakt, maar even ver als hij naar boven naar de hemel reikt (ofwel naar het geluk), zover moet hij ook naar omlaag afdalen in die duistere substantie, waar wij uit bestaan zonder het zelf te weten.

Lucretius
Onze aarde? …

Tityrus
Ja… En het is daar, diep in de duisternis waarin worden gesmolten en vermengd al wat er is van onze soort, en wat er is van onze levende materie, van onze herinneringen en onze verborgen kracht en zwakten, en tenslotte wat er is aan vormeloos gevoel van niet altijd te zijn geweest en van het moeten ophouden te zijn, ja het is daar dat zich bevindt wat ik de bron der tranen noemde: het onzegbare. Want onze tranen, meen ik, drukken juist ons onvermogen uit om uit te drukken, dat wil zeggen om ons door het woord van wat ons in ons wezen dwarszit te bevrijden…

Lucretius
Voor een herder durf jij ver te gaan. En huil jij dus voortdurend?

Tityrus
Ja, ik zou voortdurend kunnen huilen. En ik heb, al ben ik dan een herder, waargenomen dat er geen gedachte is die, eenmaal doorgedacht tot heel dichtbij de ziel, ons niet tot aan de woordeloze kusten voert, die stille kusten, waar alleen het medelijden voortleeft en de tederheid en de verbittering ons ingegeven door dat mengsel van wat eeuwig en toevallig en kortstondig is, ons lot.

Lucretius
Dus dat is wat jij overdenkt, als jij tijdens de zomernachten waakt over je kudde vee die slaapt, terwijl het lijkt alsof een hele schare sterren, heen en weer gedreven door een stille bliksemschicht boven de horizon, danwel doorsneden door de onvoorziene vlucht der meteoren, bezig is de tijd te weiden, en zoals een kudde stap voor stap een weg zich graast, zo lijkt hij onophoudelijk de toekomst af te grazen?

Tityrus
Wat te doen? Zo lijkt de Boom te denken op dat nachtelijke uur. Hij is een wezen van de schaduw. Enig levende is hij, verlaten door de vogels die nu slapen. Huiverend van binnen, lijkt hij in zichzelf te praten. In hem woont de angst, zoals in ons wanneer wij ’s nachts geheel alleen zijn met onszelf en helemaal ten prooi aan onze waarheid.

Lucretius
Dat is waar; wij hebben maar onszelf te vrezen. Want de goden en ons lot hebben slechts vat op ons door het verraad van ons zo teer besnaard gevoel. De minste ziel besturen zij met slappe hand; hun macht is niet gelegen in de daad der wijsheid; maar de godheid vindt in zwakke lichamen als laatste, hoogste argument, de kwelling van de wijze.

Tityrus
Maar het einde van de Boom, is dat niet juist het vuur? Wanneer zijn hele wezen tot één wreed verdriet wordt, dan krimpt hij ineen; tot licht en smetteloze as maakt hij zich liever dan te rotten, ondermijnd door stinkend water, opgevreten door bederf…

Lucretius
Probeer, o Tityrus, uit deze kwaden eens te kiezen! Beter is het daar niet over na te denken; wat zou nuttelozer zijn? Want als zij daar zijn, zijn zij van zichzelf al duidelijk genoeg… Maar als ik jou eens ’s nachts gezelschap hield, wij twee onzichtbaar in de schaduw aan de voet van onze boom, teruggebracht tot onze beide stemmen, tot een enkel wezen dat gelijkelijk geplet wordt door de last van zoveel sterren, dan zou ik je zeggen, tot je zingen wat mijn innerlijk beschouwen tot mij zingt, en zegt, en aan mij oplegt over de Idee der Plant.

Tityrus
Ik zou dan ’s nachts eerbiedig naar je luisteren; en ik zou het gevoel van mijn onwetendheid verliezen; wat jij zegt zou ik niet allemaal begrijpen, maar ik zou dat zo graag willen, met zo’n groot verlangen dat daarin de waarheid lag, met een zo uitgelaten geest, dat geen onfeilbaarder geluk, geen ongeschondener momenten meer voorstelbaar zijn…

Lucretius
Een wezen dat zichzelf verbaast, is als een bloem zo mooi.

Tityrus
Vergeef me: maar ik kon mij niet weerhouden je te onderbreken toen je sprak van die Idee der Plant…

Lucretius
Zie jij niet in dat elke plant een werk is, en besef jij niet dat er geen werk zonder idee is?

Tityrus
Maar ik zie de maker niet…

Lucretius
De maker is slechts een detail van bijna geen belang.

Tityrus
Je brengt mij in de war… Jij speelt een spel met Tityrus!… Maar ik, als dierlijk wezen met verstand, ik weet zogoed als jij dat ieder ding een oorzaak nodig heeft. Al wat er is, is ooit gemaakt; alles veronderstelt iemand, een mens of god, een oorzaak, een verlangen, een vermogen tot een handeling…

Lucretius
Ben jij wel zeker dat er niets bestaan kan op zichzelf, dus zonder oorzaak, zonder reden, zonder een voorafgaand doel?

Tityrus
Heel zeker.

Lucretius
Droom jij soms weleens?

Tityrus
Voor iedere zonsopgang.

Lucretius
Net zoals de nieuwgeboren dag op het graniet van het illuster standbeeld uitwerkt en het laat weerklinken, zo improviseert ook Memnon-Tityrus slechts in zichzelf, voor zich alleen, zijn wonderbaarlijke verhalen bij de dageraad… Maar, Tityrus, zijn zij iets waard, jouw dromen? Blijken zij bij het ontwaken waard gedroomd te zijn?

Tityrus
Er zijn er die zo mooi zijn… Die zo waar zijn… Die zo godgelijk zijn… En weer andere zo heel sinister… Ja, zo vreemd soms dat het lijkt alsof zij niet voor deze slaper zijn gemaakt, alsof zij zich vergisten ’s nachts in een afwezige, een onbeschermde ziel… Er zijn er ook die wreed zijn, want zij zijn te zoet geweest: zo groot geluk valt juist in stukken als het mij vervult, en laat mij bij het daglicht achter op de kust der waarheid… Al mijn vlees trilt na van liefde, maar mijn geest weerhoudt zich, en beziet kil hoe zijn lichaam stervend schokt… Zij kronkelen, de beide helften van het doorgehakt reptiel…

Lucretius
Een toeschouwer was jij dus slechts, gedwongen onderging jij het spektakel. Maar, vertel mij, wie o wie zou van dit drama nu de maker zijn?

Tityrus
De maker… Dat zou ik niet weten. Ik kan niemand vinden.

Lucretius
Jij?

Tityrus
Nee zeker ik niet, immers deze spelen van de slaap laten zich slechts bedenken als ik zelf van hun ontwerp wordt uitgesloten: anders is er geen ontzetting of verrassing of bekoring.

Lucretius
Dus er is geen maker, Tityrus, je ziet dat nu wel; zonder maker is een werk dus niet onmogelijk. Geen dichter schreef je deze droomgezichten voor, en die verrukkingen noch die afgrondelijke diepten van je dromen zou jij ooit vanuit jezelf tevoorschijn kunnen halen… Zonder maker… Er bestaan dus dingen die zichzelf bedenken, zonder oorzaak, en hun eigen lot bestemmen. Daarom wijs ik die naïeve redenering af die overal, los van het werk, een kunstenaar en zijn bedoeling in wil vinden, wat is toe te schrijven aan de simpele behoeften van de sterfelijke geest. De Mens, steeds onbevangen voor de dingen die hij ziet, op aarde danwel in de hemelen, de sterren, dieren, jaargetijden, uiterlijke regelmaat en schijnbeeld van gelukkige voorzienigheid of harmonie, vraagt: Wie heeft dit gemaakt? Wiens wil was dit? Hij denkt dan dat hij alles op één lijn moet stellen met die paar objecten die uit onze handen komen: onze vazen, ons gereedschap, onze huizen, onze wapens, met die samenstellingen van stof en geest die slechts uit onze nood worden geboren…

Tityrus
Maar denk jij dan de natuur der dingen beter in je greep te hebben?

Lucretius
Ik probeer om de ondeelbare methode na te volgen… Tityrus, ik geloof dat in ons wezen, op geringe diepte, zich diezelfde kracht bevindt, die op gelijke wijze ieder leven voortbrengt. Alles wat in onze ziel geboren wordt, is van zichzelf natuur…

Tityrus
Maar dan zou al wat in ons opkomt wezenlijk belangrijk zijn?

Lucretius
Niet al wat in ons opkomt, maar wel dat het opkomt zelf. Ik zeg je, Tityrus, dat tussen al wat leeft een heimelijke band bestaat, ja een gelijkenis, die evenzeer de haat alsook de liefde voortbrengt. Een gelijke streelt danwel verscheurt een zijns gelijke. Of hij nu het lam opvreet of dat hij de wolvin dekt, niet iets anders kan de wolf dan zich tot wolf of weer opnieuw tot wolf te maken,

Tityrus
Maar zou jij jezelf dan kunnen maken of opnieuw weer kunnen maken tot een Boom?

Lucretius
Ik zei je al dat ik de werkzaamheid van Planten in mij op voel komen en voel groeien, en ik weet hoe ik mij moet vermengen met de dorst naar het bestaan van de zich uitputtende kiem, die over een heel plantenleven een ontelbaar aantal overige kiemen op zijn weg vindt…

Tityrus
Sta me toe dat ik je onderbreek… Een vraag komt bij me op.

Lucretius
Wat ik je wilde gaan vertellen (of misschien wel zingen) zou, zo denk ik, deze bron van woorden die nu plotseling vanonder uit je geest omhoog komt, hebben drooggezet. Maar spreek! Als ik je vragen zou te wachten, dan zou jij van binnen – met voldoening – slechts jezelf beluisteren en niet meer horen wat ik zeg.

Tityrus
Ja, denk je niet, o Wijze die je bent, dat onze kennis van een ding, van welke aard ook, onvolmaakt is als hij wordt teruggebracht tot de exacte notie van dat ding, als hij zich tot de waarheid slechts beperkt, en hij – eenmaal ertoe gekomen het eenvoudige gezichtspunt tot een heldere idee te maken en tot zuiver resultaat van proeven en ervaringen en met inachtneming van de formele eisen die vergissing en illusie uitbannen – als hij dan nog aan die volmaaktheid vasthoudt?

Lucretius
Wat wil jij dan meer dan wat er is? En is het ware soms niet de natuurlijke begrenzing van het intellect?

Tityrus
Als je het mij vraagt, denk ik inderdaad dat de realiteit, die steeds oneindig rijker dan het ware is, op ieder onderwerp en elk terrein het aantal misverstanden, mythen, kinderachtige verhalen en bijgelovigheden in zich bergt, die het noodzakelijk produkt zijn van de geest der mensen.

Lucretius
Jij wilt dus dit onkruid niet laten verbranden door de wijzen, wat een voor Minerva aangename geur zou op doen stijgen?

Tityrus
Als je het verplant en goed afzonderlijk verzorgt, is het niet langer onkruid; enig nut wordt er allicht wel voor gevonden. Maar zie hier in alle eenvoud en onwetendheid wat ik wil zeggen. Houden wij nu stevig aan de waarheid vast, en vrezen wij niet langer om in ijle grillen te verdwalen, dan zou pas de wijsheid op zijn schreden keren en als menselijk weer tot zich nemen en verzamelen al wat ooit is gemaakt, gesmeed, gedacht, gedroomd en ook geloofd, al die uitzonderlijke voortbrengsels van onze geest, al die verhalen – zo betoverend en monsterlijk – die uit zichzelf in ons ter wereld komen…

Lucretius
Het is zeker (en het is voorwaar merkwaardig) dat de waarheid zich alleen aan ons bekend maakt met behulp van vele kunstjes. Niets is onnatuurlijker!

Tityrus
Ik heb gemerkt dat er geen ding op aarde is dat niet door dromen is verlucht, dat niet als teken is beschouwd, dat niet door enig wonder is verklaard, en dat nog des te heviger naarmate de naïeve onrust sterker is om onze herkomst en de vroegere omstandigheden te ontdekken.. Om die reden, zonder twijfel, is het volgende ooit uitgesproken door een filosoof wiens naam ik niet meer weet: in den beginne was de fabel.

Lucretius
Ben ik het niet zelf die dat ooit heeft gezegd? Maar zoveel dingen heb ik reeds gezegd dat dit evengoed wel als niet van mij is…

Tityrus
Wat ben jij toch rijk!… Maar ik kom op mijn voorstel terug, en daarmee ook op onze Boom… Ken jij De wonderbaarliike geschiedenis der eindeloze Boom?

Lucretius
Nee.

Tityrus
En die van die ceder die beladen was met liefde, weet jij daar niet van? Die op het eiland Xifos?…

Lucretius
Van die ceder weet ik niets en nieuw voor mij is ook het eiland.

Tityrus
En de meest verbazende?

Lucretius
De meest verbazende is mij al even onbekend.

Tityrus
De meest verbazende geschiedenis der Bomen is wel die van die enorme appelbomen. Al wie in zijn legendarisch vruchtvlees beet, hem schonk de vrucht van een van hen het eeuwig leven, maar de vrucht der andere, nog nauwelijks geproefd, bracht in de geest van hem die at een vreemde helderheid teweeg: hij voelde hoe hij door een schaamte overvallen werd, verbonden met de dingen van de liefde. Een onmiddellijke rode blos omgaf zijn hele wezen en hij onderging zijn naaktheid als een misdaad en een brandwond…

Lucretius
Wat voor een bizarre combinaties rusten ongestoord in jouw geheugen, Tityrus!

Tityrus
Wat mij verbaast dat is me lief, en ik bewaar slechts dat, wat in een wijze geest niet anders dan vergetelheid zou wekken.

Lucretius
En die eindeloze boom?

Tityrus
Het was in vroegste tijden, toen de aarde ongerept was, en de mens en alle dieren nog geboren moesten worden. Heer en meester was de Plant en hij bedekte heel het oppervlak der grond. Hij zou de enige en soevereine soort van leven hebben kunnen blijven, die steeds wisselende kleurenpracht van jaargetijden aan het oog der goden bieden zou. Zelf onbeweeglijk door de aard van elk van zijn ondeelbare verschijningen, verplaatste hij zich in de vorm van soorten, stap voor stap de oppervlakte overwinnend. Het was door het aantal van zijn kiemen (die hij in het wilde weg verkwistte aan de winden) dat hij voortschreed en vermeerderde, zoals een brand die alles opslokt wat hij vindt om op te slokken; en dat zouden grassen en het struikgewas, zonder de mensen en hun werken, nu nog steeds hebben gedaan. Maar wat wij zien is nergens bij de sprongsgewijze overwinningskracht van het gevleugeld zaad, in dat heroïsch tijdperk van de levenskracht der planten. Evenwel (en luister goed, Lucretius), een keer gebeurde het dat een van deze kiemen, òf door de uitmuntendheid der aarde waar hij in terechtkwam, danwel door het gunstig zonlicht, of ook door een hele andere omstandigheid, begon te groeien als geen ander, en van gras tot boom werd, en die boom, o wonder! Ja! Het lijkt alsof een soort gedachte en een wil zich in hem vestigden. Hij was het grootste en het mooiste wezen dat onder de hemel leefde, toen, misschien vanuit een voorgevoel dat zijn bestaan als boom slechts met zijn groei verbonden was en dat hij enkel leefde omdat hij steeds groter werd, toen hem een soort onmatige en boomachtige waanzin overviel…

Lucretius
Waarmee die boom een soort van geest was. Wat het meest verheven in de geest is, kan slechts leven door te groeien.

Tityrus
Zoals een atleet, zijn benen wijd gespreid, zich gelden laat tegen de zuilen waar hij tussen plaatsgenomen heeft, en hij niet minder energiek ertegen duwt dan dankzij zijn door wilskracht opgeblazen armen, zo werd deze boom het brandpunt van de allersterkste aandrift, de gestalte van de meest gespannen kracht die ooit geproduceerd was door het leven, reuzenkracht, maar telkens ongevoelig, die in staat is om een rotsblok dat zo groot is als een heuvel heel behoedzaam op te lichten of een vestingmuur omlaag te halen. Aan het eind van duizend eeuwen zegt men dat hij met zijn schaduw het geheel van het immense Azië bedekte…

Lucretius
Wat een dodelijke heerschappij moet deze schaduw hebben uitgeoefend!…

Tityrus
Ja, de allerhoogste Boom veroorzaakte voortdurend nacht beneden zich. Geen zonnestraal brak door zijn dikke bladerdak, waarin de winden zich verloren, en zijn voorhoofd schudde woest de tegenstormen van zich af, zoals massieve ossen dat met ijle mugjes doen. Er waren geen rivieren meer, zozeer onttrok hij alle sap gelijkelijk aan hemel en aan aarde. Zijn intense eenzaamheid verheffend in het droge hemelblauw was hij de Boom God…

Lucretius
Tityrus, dat is een wonderbaarlijk avontuur.

Tityrus
Vergeef me. Dwars door de uiteenzetting – diepzinniger en wijzer – die jij aan ons onderwerp zou wijden, heb ik in mijn onschuld dit verhaal verteld.

Lucretius
Ik weet niet of ik het wel beter kan vertellen dan een Fabel… Ik zou met je willen spreken over mijn gevoel soms dat ik zelf een Plant ben, Plant die denkt, maar tussen zijn verschillende vermogens, tussen zijn verschijning en zijn krachten, noch tussen zijn houding en zijn plaats een onderscheid kan maken. Krachten, vormen, grootte, omvang, levensduur zijn slechts één enkele rivier van het bestaan, een stroom waarvan het vocht in hele harde massa stolt, terwijl de in de duisternis verborgen wil tot groei zich opricht, openbarst en weer tot wil wil worden in de talloze en lichte vorm van zaadjes. En het luchtruim binnenschietend in een geïmproviseerde droom van takken, duikend midden in een modderpoel en mij bedrinkend aan de zouten van de aarde, heb ik het gevoel dat ik de ongehoorde onderneming van de Oer-Plant zelf doorleef, terwijl hij in de vrije lucht heel langzaam duizend lippen groen voor de vrijgevigheden van de hemel openstelt… Zo diep als hij zich ingraaft, zo ver richt hij zich omhoog: hij sluit zich om het vormeloze, hij valt op de leegte aan; hij levert strijd om alles te vervormen tot zichzelf, en dat is zijn Idee! O Tityrus, het lijkt alsof ik met mijn hele wezen deelneem aan die overheersende en prikkelende meditatie, strikt planmatig uitgevoerd, die mij de Plant beveelt…

Tityrus
De Plant, zo zeg jij, mediteert?

Lucretius
Ik zeg dat als er iemand op de wereld mediteert, dat het dan wel de Plant is.

Tityrus
Mediteert?… Misschien is van dit woord mij de betekenis wel duister?

Lucretius
Maak je daar geen zorgen over. Het ontbreken van een enkel woord zorgt dat een zin nog beter leeft: hij opent zich dan breder en hij stelt de geest in staat om iets meer geest te zijn teneinde de lacune op te vullen.

Tityrus
Daar ben ik niet sterk genoeg voor… Ik weet mij niet voor te stellen dat een plant kan mediteren.

Lucretius
Herder, jij ziet van een struik of boom niet anders dan de buitenkant en wat het ogenblik te zien geeft aan het onverschillig oog, dat nooit iets anders doet dan slechts de oppervlakte van de wereld te beroeren. Maar de plant biedt aan het geestesoog niet slechts een simpel doel van nederig en lijdzaam leven, maar een vreemde wens van alomvattend raamwerk.

Tityrus
Ik ben slechts een herder, o Lucretius, dus spaar mij!
Lucretius
Is niet mediteren zich verdiepen in de orde? Kijk maar hoe de blinde boom met zijn uiteengestrekte leden aangroeit rond zichzelf, conform de Symmetrie. Het leven in hem rekent, het bouwt steeds een hogere structuur, en zijn getal straalt hij door takken en hun twijgen in het rond, aan elke twijg zijn blad, tot in de puntjes zelfs gemerkt voor de nog aan te breken toekomst…

Tityrus
Ach, hoe kan ik je nog volgen?

Lucretius
Heb geen vrees, maar luister: als er in jouw ziel de schaduw van een lied komt, een verlangen om te scheppen dat je bij de keel grijpt, voel jij dan je stem niet aanzwellen tot puur geluid? En voel je dan niet hoe zijn leven en jouw wens zich met elkaar vermengen tot het zo begeerd geluid, waarvan de golf jou opneemt? Tityrus! Een plant is een gezang, waarvan het ritme een bepaalde vorm ontplooit, en een geheim van tijd ten toon spreidt in de ruimte. Elke dag draagt hij de last van zijn verwrongen beenderstelsel ietsje hoger en in duizendtallen levert hij zijn blaren over aan de zon, elk ijlend op zijn post hoog in de lucht, al naar gelang er wind opsteekt en hij zijn inspiratie als eenmalig en als goddelijk beschouwt…

Tityrus
Maar jij wordt zelf een boom van woorden…

Lucretius
Ja… Het stralend mediteren maakt mij dronken… En ik voel hoe alle woorden trillen in mijn ziel.

Tityrus
In deze fraaie staat laat ik je achter. Ik moet nu mijn kudde weer bijeen gaan zoeken. Hoed je voor de avondkilte die zo onverwachts komt.

---

https://www.poesies.net/paulvalery.html

https://www.poeticous.com/paul-valery?locale=fr

https://fr.wikisource.org/wiki/Charmes

---

---